Bhagavad Gita Chapter 18
CHAPTER 18
अथ अष्टादशः अध्यायः । मोक्ष संन्यास योगः ।
Now Chapter Eighteen. THE YOGA OF LIBERATION BY RENUNCIATION.
 |
| Lord Krishna |
This chapter sums up the doctrine of the whole of the Gita and also the whole of the Vedic doctrine. What was said in the previous discourses has also been summarised. This discourse starts with Arjuna's question on the difference between sannyasa and tyaga. The Lord explains that Sannyasa or renunciation, lies in the renunciation of selfish actions, and even more in the renunciation of the desire or greed for the fruits of any action. In tyaga, you engage yourself in performing actions but renouncing attachment and greed. True and proper renunciation is giving up selfishness and attachment while performing one’s legitimate duties.
If one performs actions by renouncing egoism and attachment and surrendering all desire for selfish, personal gain, one can qualify for the highest liberation.
VERSE 18.1
अर्जुनः
उवाच ।
संन्यासस्य
महा बाहो तत्त्वम् इच्छामि
वेदितुम् ।
त्यागस्य
च हृषीकेश पृथक् केशि निषूदन
॥ १८ १॥
Aphorism
Arjuna said: O mighty-armed, I wish to know the nature of Sannyasa and the nature of Tyaga(relinquishment), O Hrishikesha, and their difference, O slayer of Keshi.
Note:
Hrishikesha: An epithet of Krishna, meaning ‘master of senses’.
Keshinishudana: An
epithet of Krishna, meaning ‘slayer of Keshi’. Keshi
was an asura whom the Lord slew.
Sannyasa (renunciation of action) and tyaga (renunciation of the fruits of action) both denote renunciation, but they are not strictly synonymous throughout the Bhagavad Gita. While used somewhat interchangeably in earlier chapters, Chapter 18 explicitly clarifies their distinction: sannyasa entails the abandonment of desire-driven actions (kamya karma), whereas tyaga refers to performing one’s prescribed duties while relinquishing the desire for their fruits (karma-phala).
The practice of karma yoga (action performed without attachment) applies to seekers who are purifying the mind. In contrast, those fully established in the path of knowledge (jnana yoga) are no longer bound by the obligation of prescribed duties, as their sense of agency dissolves in self-knowledge. For the traditional sannyasi, prescribed religious rites, ceremonies, and worldly obligations are formally renounced.
Ultimately, the performance of prescribed duties through karma yoga leads to chitta-shuddhi (purification of the mind/heart), which prepares the seeker for jnana (knowledge). In this way, Chapter 18 provides a comprehensive summary of the entire Gita and the essence of Vedic philosophy.
Meaning
अर्जुनः उवाच — Arjuna said; संन्यासस्य — of renunciation; महा बाहो — mighty armed; तत्त्वम् — the truth; इच्छामि — I desire; वेदितुम् — to know; त्यागस्य — of relinquishment; च — and; हृषीकेश — Hrishikesha; पृथक् — severally; केशि निषूदन — slayer of Keshi.
With sandhi:
संन्यासस्य
महाबाहो तत्त्वमिच्छामि
वेदितुम् ।
त्यागस्य
च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन
॥ १८ १॥
Anvaya:
हे महा बाहो! हे केशि निषूदन हृषीकेश ! (अहं) संन्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वम् पृथक् वेदितुम् इच्छामि ।
VERSE 18.2
श्रीभगवान्
उवाच ।
काम्यानाम्
कर्मणाम् न्यासम् संन्यासम्
कवयः विदुः ।
सर्व
कर्म फल त्यागम् प्राहुः
त्यागम् विचक्षणाः ॥ १८ २॥
Aphorism
The Lord said: The giving up of activities that are based on material desire is known by sages as sannyasa. And giving up the results of all activities is what the wise call tyaga.
Note:
Sannyasa is closely aligned with Jnana Yoga (the Path of Knowledge). In traditional asceticism, a sannyasi often withdraws to a secluded place—such as a forest or monastery—to meditate free from external distractions, undergoing austerities while detachment from bodily needs develops naturally through self-knowledge.
Tyaga refers to the practice of Nishkama Karma—performing prescribed actions without attachment to their fruits (karma-phala). It also means offering all actions as a dedication to the Supreme Being (Ishvararpana), without claiming personal agency or ownership. This is the essence of Karma Yoga.
While both terms share the general concept of renunciation, the Gita clarifies their distinct roles: traditional sannyasa often emphasizes the abandonment of worldly ties and desire-driven actions (kamya karma), whereas tyaga is the inner relinquishment of the fruits and agency of action while remaining active in duty. As noted in the Gita, physical renunciation without mental detachment is considerably more difficult and painful than Karma Yoga (Gita 5.6). Nevertheless, when practiced correctly with true detachment, both paths lead to the exact same spiritual liberation (Chapter 5, Verse 5).
Meaning
श्रीभगवान् उवाच — The Lord said; काम्यानाम् — desireful; कर्मणाम् — actions; न्यासम् — renouncing; संन्यासम् — is renunciation; कवयः — poets; विदुः — know; सर्व — all; कर्म — works; फल — fruits; त्यागम् — renunciation of fruits; प्राहुः — declare; त्यागम् — abandonment; विचक्षणाः — the wise;
With sandhi:
काम्यानां
कर्मणां न्यासं संन्यासं
कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं
प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः
॥ १८ २॥
Anvaya:
कवयः काम्यानाम् कर्मणाम् न्यासम् संन्यासम् विदुः, विचक्षणाः (च) सर्व कर्म फल त्यागम् त्यागम् प्राहुः ।
VERSE 18.3
त्याज्यम्
दोषवत् इति एके कर्म प्राहुः
मनीषिणः ।
यज्ञ
दान तपः कर्म न त्याज्यम् इति
च अपरे ॥ १८ ३॥
Aphorism
Some learned men declare that all works should be relinquished as evil; others say that works of sacrifice, charity, and austerity should not be given up.
Note:
Some learned men, etc, = This follows the doctrine of Sankya philosophy.
According to Shankara, action and knowledge are incompatible. Action denotes diversity, such as the agent, the instrument of action, and the result. But a man endowed with knowledge sees only unity. Therefore, all actions should be relinquished.
Action spoken of in this verse includes religious rites, ceremonies, and sacrifices prescribed in the Vedas, and works of public welfare such as building a road, digging a public well, etc.
Meaning
त्याज्यम् — should be abandoned; दोषवत् — full of evil; इति — thus; एके — some; कर्म — karma, action; प्राहुः — say; मनीषिणः — the wise; यज्ञ — sacrifice; दान — charity; तपः — austerity; कर्म — action; न — not; त्याज्यम् — to be abandoned; इति — thus; च — and; अपरे — others.
With sandhi:
त्याज्यं
दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः
।
यज्ञदानतपःकर्म
न त्याज्यमिति चापरे ॥ १८ ३॥
Anvaya:
एके मनीषिणः कर्म दोषवत् (अस्ति तस्मात्) त्याज्यम् इति प्राहुः, अपरे च यज्ञ दान तपः कर्म न त्याज्यम् इति (आहुः)।
VERSE 18.4
निश्चयम्
शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम
।
त्यागः
हि पुरुष व्याघ्र त्रिविधः
सम्प्रकीर्तितः ॥ १८ ४॥
Aphorism
O best of the Bharatas, now hear My conclusions about relinquishment. O! Tiger among men, relinquishment has been explained as threefold.
Note:
Lord
is answering the question asked by Arjuna in Verse 1.
The
threefold relinquishment applies only to Karma Yogis who are ignorant
about the self.
Threefold = Three gunas: sattva, rajas, and tamas.
Bharatas
= Arjuna is a descendant of the Bharata dynasty.
Meaning
निश्चयम् — conclusion; शृणु — listen; मे — my; तत्र — there; त्यागे — renunciation; भरतसत्तम — O!
Best of Bharatas; त्यागः — renunciation;
हि — indeed; पुरुष — man; व्याघ्र — O!
Tiger; त्रिविधः — threefold;
सम्प्रकीर्तितः — is
declared.
With sandhi:
निश्चयं
शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम
।
त्यागो
हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः
सम्प्रकीर्तितः ॥ १८ ४॥
Anvaya:
हे भरतसत्तम! तत्र त्यागे मे निश्चयम् शृणु । हे पुरुष व्याघ्र! त्यागः हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः (अस्ति)।
VERSE 18.5
यज्ञ
दान तपः कर्म न त्याज्यम्
कार्यम् एव तत् ।
यज्ञः
दानम् तपः च एव पावनानि मनीषिणाम्
॥ १८ ५॥
Aphorism
Acts of sacrifice, charity, and austerity are not to be given up; they should be performed. Indeed, sacrifice, charity, and penance purify even the wise.
Meaning
यज्ञ — sacrifice; दान — charity; तपः — austerity; कर्म — work; न — not;
त्याज्यम् — should be abandoned; कार्यम् — to done; be एव — even; तत् — that; यज्ञः — sacrifice; दानम् — charity; तपः — austerity; च — and; एव — even; पावनानि — purifiers; मनीषिणाम् — of the wise;
With sandhi:
यज्ञदानतपःकर्म
न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो
दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्
॥ १८ ५॥
Anvaya:
यज्ञ दान तपः कर्म न त्याज्यम् तत् कार्यम् एव । यज्ञः दानम् तपः च (एतानि) मनीषिणाम् पावनानि एव (सन्ति) ।
VERSE 18.6
एतानि
अपि तु कर्माणि सङ्गम् त्यक्त्वा
फलानि च ।
कर्तव्यानि
इति मे पार्थ निश्चितम् मतम्
उत्तमम् ॥ १८ ६॥
Aphorism
Even these activities should be done without attachment and expectation of result. O Partha. This is My conclusive final judgment.
Note:
Acts of sacrifice (yajna), charity (dana), and austerity (tapas) should not be abandoned, as they are prescribed as obligatory duties by the scriptures. Furthermore, when performed without attachment or desire for results, these actions purify the mind (chitta-shuddhi), paving the way for spiritual knowledge (jnana).
Meaning
एतानि — these; अपि — also; तु — indeed; कर्माणि — actions; सङ्गम् — attachment; त्यक्त्वा — having abandoned; फलानि — fruits; च — and; कर्तव्यानि — to be done (obligatory); इति — thus; मे — my; पार्थ — Partha;
निश्चितम् — certain; मतम् — opinion; उत्तमम् — best;
With sandhi:
एतान्यपि
तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा
फलानि च ।
कर्तव्यानीति
मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्
॥ १८ ६॥
Anvaya:
अपि तु एतानि कर्माणि सङ्गम् फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति, हे पार्थ! मे निश्चितम् उत्तमम् मतम् ।
VERSE 18.7
नियतस्य
तु संन्यासः कर्मणः न उपपद्यते
।
मोहात्
तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः
॥ १८ ७॥
Aphorism
Renunciation of prescribed duties is improper. If one relinquishes prescribed duties because of illusion, such renunciation is said to be in the mode of inertia.
Note:
Prescribed duties = These are daily worship and devotions for every aspirant. For householders, the duties include feeding animals, showing hospitality to guests, and sanyasis. Through the performance of prescribed duties, the aspirant’s heart becomes pure, and it will lead him to the path of knowledge.
Meaning
नियतस्य — of prescribed; तु — indeed; संन्यासः — renunciation; कर्मणः — of action; न — not; उपपद्यते — be suitable; मोहात् — from delusion; तस्य — of that; परित्यागः — abandonment; तामसः — mode of inertia; परिकीर्तितः — is declared.
With sandhi:
यतस्य
तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते
।
मोहात्तस्य
परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः
॥ १८ ७॥
Anvaya:
नियतस्य कर्मणः तु संन्यासः न उपपद्यते । मोहात् तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ।
VERSE 18.8
दुःखम्
इति एव यत् कर्म काय क्लेश
भयात् त्यजेत् ।
सः
कृत्वा राजसम् त्यागम् न एव
त्याग फलम् लभेत् ॥ १८ ८॥
Aphorism
He who relinquishes an action from fear of physical suffering, saying “painful,” and relinquishes does so in the mode of passion; he does not benefit from the relinquishment.
Note:
The verse addresses a common psychological trap: abandoning our duties simply because they are difficult, uncomfortable, or physically painful, and framing that avoidance as "spiritual renunciation."
Meaning
दुःखम् — pain; इति — thus; एव — even; यत् — which; कर्म — action; काय — body; क्लेश — of pain; भयात् — from fear; त्यजेत् — may abandon; सः — he; कृत्वा — having done; राजसम् — mode of passion; त्यागम् — abandonment; न — not; एव — even; त्याग — abandonment; फलम् — fruit; लभेत् — may obtain.
With sandhi:
दुःखमित्येव
यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्
।
स
कृत्वा राजसं त्यागं नैव
त्यागफलं लभेत् ॥ १८ ८॥
Anvaya:
(यः) दुःखम् इति (मत्वा) एव यत् कर्म काय क्लेश भयात् त्यजेत्, सः राजसम् त्यागम् कृत्वा त्याग फलम् न एव लभेत् ।
VERSE 18.9
कार्यम्
इति एव यत् कर्म नियतम् क्रियते
अर्जुन ।
सङ्गम्
त्यक्त्वा फलम् च एव सः त्यागः
सात्त्विकः मतः ॥ १८ ९॥
Aphorism
O Arjuna, when one performs his prescribed duty only because it ought to be done, and renounces attachment and also the fruit, his renunciation is said to be in the mode of goodness.
Meaning
कार्यम् — ought to be done; इति — thus; एव — even; यत् — which; कर्म — action; नियतम् — prescribed; क्रियते — is done; अर्जुन — O! Arjuna; सङ्गम् — attachment; त्यक्त्वा — abandoned; फलम् — fruit; च — and; एव — even; सः — that; त्यागः — abandonment; सात्त्विकः — mode of goodness; मतः — is thought.
With sandhi:
कार्यमित्येव
यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन
।
सङ्गं
त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः
सात्त्विको मतः ॥ १८ ९॥
Anvaya:
हे अर्जुन! कार्यम् इति (मत्वा) एव यत् नियतम् कर्म, सङ्गम् फलम् च एव त्यक्त्वा क्रियते, सः त्यागः सात्त्विकः मतः ।
VERSE 18.10
न
द्वेष्टि अकुशलम् कर्म कुशले
न अनुषज्जते ।
त्यागी
सत्त्व समाविष्टः मेधावी
छिन्न संशयः ॥ १८ १०॥
Aphorism
The wise renouncer (tyagi), steadfast in the mode of goodness (sattva) and free from all doubts, feels neither aversion toward disagreeable duties nor attachment toward agreeable ones.
Note:
A seeker who performs duties in this selfless manner attains purity of mind (chitta-shuddhi) and becomes fit for Self-knowledge. Gradually, as detachment deepens, physical actions naturally drop away, leading to complete devotion to the path of knowledge (jnana-nishta).
Meaning
न — not; द्वेष्टि — hates; अकुशलम् — unpleasant; कर्म — action; कुशले — in pleasant; न — not; अनुषज्जते — is attached; त्यागी — the abandoner; सत्त्व —mode of goodness; समाविष्टः — filled with; मेधावी — intelligent; छिन्न — cut; संशयः — doubt.
With sandhi:
न
द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले
नानुषज्जते ।
त्यागी
सत्त्वसमाविष्टो मेधावी
छिन्नसंशयः ॥ १८ १०॥
Anvaya:
सत्त्व समाविष्टः छिन्न संशयः मेधावी त्यागी अकुशलम् कर्म न द्वेष्टि, कुशले न अनुषज्जते।
VERSE 18.11
न
हि देह भृता शक्यम् त्यक्तुम्
कर्माणि अशेषतः ।
यः
तु कर्म फल त्यागी सः त्यागी
इति अभिधीयते ॥ १८ ११॥
Aphorism
It is indeed impossible for an embodied being to completely relinquish action. But he who relinquishes the fruits of action is said to be a relinquisher.
Notes:
The renunciation of all actions is possible only for one who does not identify himself with the body and knows himself to be one with the Brahman.
Meaning
न — not; हि — indeed; देह भृता — by the embodied; शक्यम् — possible; त्यक्तुम् — to abandon; कर्माणि — actions; अशेषतः — without reminder; यः — who; तु — indeed; कर्म — action; फल — fruit; त्यागी — abandoner;
सः — he; त्यागी — abandoner; इति — thus.
With sandhi:
न
हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं
कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु
कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते
॥ १८ ११॥
Anvaya:
देह भृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुम् न शक्यम्, यः तु हि कर्म फल त्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।
VERSE 18.12
अनिष्टम्
इष्टम् मिश्रम् च त्रिविधम्
कर्मणः फलम् ।
भवति
अत्यागिनाम् प्रेत्य न तु
संन्यासिनाम् क्वचित् ॥ १८
१२॥
Aphorism
For one who does not renounce, the threefold fruit of action accrues after death: desirable, undesirable, and mixed. But those who have renounced do not suffer or enjoy the result.
Meaning
अनिष्टम् — unwished; इष्टम् — wished; मिश्रम् — mixed; च — and; त्रिविधम् — three-fold; कर्मणः — actions; फलम् — the
fruit; भवति — is;
अत्यागिनाम् — non-abandoners; प्रेत्य — having
departed; न — not;
संन्यासिनाम् — for
the renouncers; क्वचित् — ever;
With sandhi:
अनिष्टमिष्टं
मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः
फलम् ।
भवत्यत्यागिनां
प्रेत्य न तु संन्यासिनां
क्वचित् ॥ १८ १२॥
Anvaya:
अत्यागिनाम् कर्मणः इष्टम्,अनिष्टम्, मिश्रम् च त्रिविधम् फलम् प्रेत्य भवति, संन्यासिनाम् तु क्वचित् न।
VERSE 18.13
पञ्च
एतानि महा बाहो कारणानि निबोध
मे ।
साङ्ख्ये
कृत अन्ते प्रोक्तानि सिद्धये
सर्व कर्मणाम् ॥ १८ १३॥
Aphorism
O! Mighty-armed Arjuna, learn from me the five causes declared in the Sankhya system for the accomplishment of all actions, which puts an end to all actions.
Note:
Sankhya = The word Sankhya in this text refers to Vedanta and not the Sankhya philosophy expounded by Sage Kapila. Sankhya means analytical study.
The accomplishment of all the actions = Karma resulting from action is put to an end if the action is performed without attachment to the result. There is another interpretation to this – all actions cease when the knowledge of the Self is gained through the study of Vedanta,
Five causes will be mentioned in the next verse.
Meaning
पञ्च — five; एतानि — these; महाबाहो — mighty armed; कारणानि — causes; निबोध — know; मे — of me; साङ्ख्ये — in the Sankhya; कृत — of action; अन्ते — the end; प्रोक्तानि — declared; सिद्धये — success; सर्व — all; कर्मणाम् — of actions.
With sandhi:
पञ्चैतानि
महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये
कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये
सर्वकर्मणाम् ॥ १८ १३॥
Anvaya:
हे महा बाहो! सर्व कर्मणाम् सिद्धये कृत अन्ते साङ्ख्ये प्रोक्तानि एतानि पञ्च कारणानि मे निबोध
VERSE 18.14
अधिष्ठानम्
तथा कर्ता करणम् च पृथक् विधम्
।
विविधाः
च पृथक् चेष्टाः दैवम् च एव
अत्र पञ्चमम् ॥ १८ १४॥
Aphorism
The body, the doer, the various senses, the diverse kinds of endeavor, and the presiding deities- these are the five factors of action.
Note:
The five causes mentioned in the previous verse are detailed here.
Body = This is the seat of the Self, the center of the action, and through which are manifested desire, hatred, happiness, misery, and so on.
Presiding deity = Each of the senses has a presiding deity. For example, the sun is the presiding deity of the eye, with whose aid the eye sees.
Meaning
अधिष्ठानम् — the
body; तथा — also; कर्ता — the
doer; करणम् — senses;
च — and; पृथक् — severally; विधम् — kind; विविधाः — various; च — and;
पृथक् — several; चेष्टाः — activities; दैवम् — divinity; च — and; एव — even;
अत्र — here; पञ्चमम् — fifth.
With sandhi:
अधिष्ठानं
तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्
।
विविधाश्च
पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र
पञ्चमम् ॥ १८ १४॥
Anvaya:
अधिष्ठानम्, तथा कर्ता च, पृथक् विधम् करणम् च, विविधाः पृथक् चेष्टाः, अत्र दैवम् पञ्चमम् एव ।
VERSE 18.15
शरीर
वाक् मनोभिः यत् कर्म प्रारभते
नरः ।
न्याय्यम्
वा विपरीतं वा पञ्च एते तस्य
हेतवः ॥ १८ १५॥
Aphorism
Whatever action a man performs with his body, speech, or mind, whether right or wrong, is caused by these five factors.
Meaning
शरीर — body; वाक् — speech; मनोभिः — mind; यत् — which; कर्म — action; रभते — performs; नरः — a man; न्याय्यम् — propper; वा — or; विपरीतं — improper; वा — or; पञ्च — five; एते — these; तस्य — of that; हेतवः — causes.
With sandhi:
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म
प्रारभते नरः ।
न्याय्यं
वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य
हेतवः ॥ १८ १५॥
Anvaya:
नरः शरीर वाक् मनोभिः न्याय्यम् वा विपरीतं वा यत् कर्म प्रारभते, तस्य एते पञ्च हेतवः (सन्ति) ।
VERSE 18.16
तत्र
एवम् सति कर्तारम् आत्मानम्
केवलम् तु यः ।
पश्यति
अकृत बुद्धित्वात् न सः पश्यति
दुर्मतिः ॥ १८ १६॥
Aphorism
Therefore, anyone who, owing to an untrained intellect, regards the unattached Self (Atman) as the agent of action fails to see reality; their understanding is corrupted by illusion.
Meaning
तत्र — there; एवम् — thus; सति — is being; कर्तारम् — the doer; आत्मानम् — the Self; केवलम् — alone; तु — but; यः — who; पश्यति — sees; अकृत — not done; बुद्धित्वात् — intelligence; न — not; सः — he; पश्यति — sees; दुर्मतिः — evil-minded;
With sandhi:
तत्रैवं
सति कर्तारमात्मानं केवलं
तु य:
|
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न
स पश्यति दुर्मति:
|| 16||
Anvaya:
तत्र एवम् सति यः तु केवलम् आत्मानम् कर्तारम् पश्यति, सः दुर्मतिः अकृत बुद्धित्वात् न पश्यति ।
VERSE 18.17
यस्य
न अहङ्कृतः भावः बुद्धिः यस्य
न लिप्यते ।
हत्वा
अपि सः इमान् लोकान् न हन्ति
न निबध्यते ॥ १८ १७॥
Aphorism
He who is free from the sense of egoism, whose intellect is untainted—even though he slays these people, he slays not, nor is he bound.
Note:
"Though he slays"
It is the body/mind complex that acts; the Self (Atman) is merely a non-participating witness (Sakshi). So long as there is no personal desire or selfish motivation, and the action is performed strictly as the fulfillment of selfless duty (dharma), the slaying does not bind or affect the Self.
"Whose understanding is undefiled"
He neither misidentifies the Self with the physical body nor attributes the actions performed by the body—instigated by the gunas (modes of nature)—to the Self. His intellect remains untainted by the illusion of agency.
"Free from the feeling of ego"
Freedom from the feeling of ego (ahankara) is cultivated through spiritual discipline: studying sacred scriptures (Svadhyaya), receiving guidance from a competent teacher (Guru), practicing intense devotion (Bhakti), and maintaining continuous self-inquiry (Atma-vichara).
Meaning
With sandhi:यस्य — of whom; न — not; अहङ्कृतः — egoistic; भावः — notion; बुद्धिः — reason; यस्य — of whom; न — not; लिप्यते — is affected; हत्वा — having slain; अपि — also; सः — he; इमान् — these; लोकान् — world; न — not; हन्ति — slays; न — not; निबध्यते — is bound;
With sandhi:
यस्य
नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य
न लिप्यते ।
हत्वाऽपि
स इमाँल्लोकान्न हन्ति न
निबध्यते ॥ १८ १७॥
Anvaya:
यस्य अहङ्कृतः भावः न, यस्य बुद्धिः न लिप्यते, सः इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति, न निबध्यते ।
VERSE 18.18
ज्ञानम्
ज्ञेयम् परिज्ञाता त्रिविधा
कर्म चोदना ।
करणम्
कर्म कर्ता इति त्रिविधः कर्म
सङ्ग्रहः ॥ १८ १८॥
Aphorism
Knowledge, the knowable, and the knower are the three factors that motivate action; the senses, the work, and the doer are the three constituents of action.
Notes:
Knowledge = any knowledge in general.
Knower = the experiencer, under ignorance, partakes in the nature of the upadhi.
The senses = Different organs of perception externally and mind and
understanding internally.
Meaning
ज्ञानम् — the
knowledge; ज्ञेयम् — the
knowable; परिज्ञाता — the
knower;
त्रिविधा — threefold; कर्म — action; चोदना — inducement; करणम् — the
organ; कर्म — action; कर्ता — the
doer; इति — thus; त्रिविधः — threefold;
कर्म — action; सङ्ग्रहः — the collection.
With sandhi:
ज्ञानं
ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा
कर्मचोदना ।
करणं
कर्म कर्तेति त्रिविधः
कर्मसङ्ग्रहः ॥ १८ १८॥
Anvaya:
ज्ञानम्, ज्ञेयम्, परिज्ञाता इति त्रिविधा कर्म चोदना (अस्ति) । करणम्, कर्म, कर्ता (इति) त्रिविधः कर्म सङ्ग्रहः (अस्ति) ।
VERSE 18.19
ज्ञानम्
कर्म च कर्ता च त्रिधा एव गुण
भेदतः ।
प्रोच्यते
गुण सङ्ख्याने यथावत् शृणु
तानि अपि ॥ १८ १९॥
Aphorism
Knowledge, action, and the doer are declared to be of three kinds, according to the distinction of gunas. Hear of them.
Note:
The concept of the gunas (modes of nature) originated in the Samkhya philosophy propounded by Sage Kapila and was subsequently adopted by Vedanta. Because knowledge, action, and the doer are all governed by the gunas, they belong entirely to the realm of Prakriti (nature/matter) and have no inherent connection to the Self (Atman).
Meaning
ज्ञानम् — knowledge; कर्म — action; च —and; कर्ता — doer; च — and; त्रिधा — threefold; एव — even; गुण — modes; भेदतः — difference; प्रोच्यते — is said; गुण — modes; सङ्ख्याने — enumeration; यथावत् — exactly; शृणु — listen; तानि — these; अपि — even.
With sandhi:
ज्ञानं
कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः
।
प्रोच्यते
गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु
तान्यपि ॥ १८ १९॥
Anvaya:
ज्ञानम्, कर्म च कर्ता च त्रिधा एव गुण भेदतः गुण सङ्ख्याने प्रोच्यते, तानि अपि यथावत् शृणु ।
VERSE 18.20
सर्व
भूतेषु येन एकम् भावम् अव्ययम्
ईक्षते ।
अविभक्तम्
विभक्तेषु तत् ज्ञानम् विद्धि
सात्त्विकम् ॥ १८ २०॥
Aphorism
The knowledge by which one indestructible substance is seen in all beings, undivided in the divided; know that that knowledge is in the mode of goodness.
Note:
Indestructible
thing = Brahman.
All beings = From unmanifested matter down to immovable objects.
Undivided = The Self is not different in different beings; it is undivided like the ether.
Meaning
सर्व — all; भूतेषु — beings; येन — by which; एकम् — one; भावम् — being; अव्ययम् — indestructible; ईक्षते — sees; अविभक्तम् — inseparable; विभक्तेषु — in the separate; तत् — that; ज्ञानम् — wisdom; विद्धि — know; सात्त्विकम् — mode of goodness.
With sandhi:
सर्वभूतेषु
येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं
विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि
सात्त्विकम् ॥ १८ २०॥
Anvaya:
येन (जीवः) विभक्तेषु सर्व भूतेषु अविभक्तम्, एकम् अव्ययम् भावम् ईक्षते, तत् ज्ञानम् सात्त्विकम् विद्धि ।
VERSE 18.21
पृथक्त्वेन
तु यत् ज्ञानम् नाना भावान्
पृथक् विधान् ।
वेत्ति
सर्वेषु भूतेषु तत् ज्ञानम्
विद्धि राजसम् ॥ १८ २१॥
Aphorism
That knowledge through which one perceives manifold existences as separate and distinct—know that knowledge to be in the mode of passion.
Meaning
पृथक्त्वेन — by separateness; तु — but; यत् — which; ज्ञानम् — wisdom; नाना — various; भावान् — natures; पृथक् — various; विधान् — kinds; वेत्ति — knows; सर्वेषु — (in) all; भूतेषु — in beings; तत् — that; ज्ञानम् — knowledge; विद्धि — know; राजसम् — mode of passion.
With sandhi:
पृथक्त्वेन
तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्
।
वेत्ति
सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं
विद्धि राजसम् ॥ १८ २१॥
Anvaya:
यत् ज्ञानम् पृथक्त्वेन सर्वेषु भूतेषु तु पृथक् विधान् नाना भावान् वेत्ति, तत् ज्ञानम् राजसम् विद्धि ।
VERSE 18.22
यत्
तु कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये
सक्तम् अहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवत्
अल्पम् च तत् तामसम् उदाहृतम्
॥ १८ २२॥
Aphorism
That knowledge which clings to a single effect as if it were the whole, without rational cause, devoid of truth, and narrow—that knowledge is declared to be in the mode of ignorance/inertia (tamas).
Note:
A single effect occurs when the body is mistaken for the all-pervading Self, or a mere image is worshipped as the Lord. Although the Self is all-pervading, a mind clouded by tamas perceives it as being confined to one body.
Meaning
यत् — which; तु — but; कृत्स्नवत् — like the whole; एकस्मिन् — in one; कार्ये — action; सक्तम् — attached; अहैतुकम् —without cause; अतत्त्व अर्थ वत् — not based on truth; अल्पम् — small; च — and; तत् — that; तामसम् — mode of inertia; उदाहृतम् — is called;
With sandhi:
यत्तु
कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये
सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं
च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८ २२॥
Anvaya:
यत् तु एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पम् च, तत्(ज्ञानं) तामसम् उदाहृतम् ।
VERSE 18.23
नियतम्
सङ्ग रहितम् अराग द्वेषतः
कृतम् ।
अफल
प्रेप्सुना कर्म यत् तत्
सात्त्विकम् उच्यते ॥ १८ २३॥
Aphorism
Obligatory action, performed without attachment, free from attraction or aversion, and done without desire for fruits, is said to be in the mode of goodness.
Meaning
नियतम् — prescribed; सङ्ग — attachment; रहितम् — without; अराग — attachment; द्वेषतः — aversion; कृतम् — done; अफल — not of fruit; प्रेप्सुना — by the desirer; कर्म— action; यत्— which; तत्— that; सात्त्विकम् — mode of goodness; उच्यते — is called.
With sandhi:
नियतं
सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्
।
अफलप्रेप्सुना
कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते
॥ १८ २३॥
Anvaya:
अफल प्रेप्सुना यत् नियतम् कर्म सङ्ग रहितम् अराग द्वेषतः कृतम्, तत् सात्त्विकम् उच्यते ।
VERSE 18.24
यत्
तु काम ईप्सुना कर्म साहङ्कारेण
वा पुनः ।
क्रियते
बहुल आयासम् तत् राजसम् उदाहृतम्
॥ १८ २४॥
Aphorism
But action performed with great effort by one for the gratification of his desires, and done with a sense of egoism, is called action in the mode of passion.
Notes:
great effort =elaborate and expensive ritual.
egoism = Rajasic action is distinguished as being egoistic.
Meaning
यत् — which; तु — but; काम — desire; ईप्सुना — by desirer; कर्म — action;
साहङ्कारेण — with ego; वा — or; पुनः — again; क्रियते — done (passive of करोति) ; बहुल — great; आयासम् — labour; तत् — that; राजसम् — mode of passion; उदाहृतम् — is called.
With sandhi:
यत्तु
कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण
वा पुनः ।
क्रियते
बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्
॥ १८ २४॥
Anvaya:
पुनः यत् तु काम ईप्सुना, साहङ्कारेण वा बहुल आयासम् कर्म क्रियते, तत् राजसम् उदाहृतम् ।
VERSE 18.25
अनुबन्धम्
क्षयम् हिंसाम् अनपेक्ष्य
च पौरुषम् ।
मोहात्
आरभ्यते कर्म यत् तत् तामसम्
उच्यते ॥ १८ २५॥
Aphorism
That action performed from delusion, without regard to capacity and consequences, loss and injury to others, is called the mode of inertia.
Note:
Capacity
= One’s own ability to complete the work undertaken.
Loss = Loss of power and wealth accruing from the performance of the sacrifice.
Meaning
अनुबन्धम् — consequence; क्षयम् — loss; हिंसाम् — injury; अनपेक्ष्य — without regarding; च — and; पौरुषम् — exertion; मोहात् — from delusion; आरभ्यते — is begun; कर्म — action; यत् — which; तत् — that; तामसम् — mode of inertia; उच्यते — is called.
With sandhi:
अनुबन्धं
क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च
पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते
कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥
१८ २५॥
Anvaya:
अनुबन्धम् क्षयम् हिंसाम् पौरुषम् च अनपेक्ष्य यत् कर्म मोहात् आरभ्यते, तत् तामसम् उच्यते ।
VERSE 18.26
मुक्त
सङ्गः अनहं वादी धृति उत्साह
समन्वितः ।
सिद्धि
असिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता
सात्त्विकः उच्यते ॥ १८ २६॥
Aphorism
Free from attachment, not egoistic, endowed with firmness and confidence, not affected by success or failure, that doer is said to be in the mode of goodness.
Notes:
Success = Getting the fruit of the sacrifice performed.
Not affected = He performs the sacrifice because it is prescribed in the scriptures and not because of the desire for the fruits.
Meaning
मुक्त — free from; सङ्गः — attachment; अनहं वादी — without ego; धृति — with firmness; उत्साह — with enthusiasm; समन्वितः — endowed; सिद्धि — success; असिद्ध्योः — failures; निर्विकारः — unchanged; कर्ता — doer; सात्त्विकः — mode of goodness; उच्यते — is called.
With sandhi:
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी
धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः
कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ १८
२६॥
Anvaya:
मुक्त सङ्गः, अनहं वादी, धृति उत्साह समन्वितः, सिद्धि असिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ।
VERSE 18.27
रागी
कर्म फल प्रेप्सुः लुब्धः
हिंसात्मकः अशुचिः ।
हर्ष
शोक अन्वितः कर्ता राजसः
परिकीर्तितः ॥ १८ २७॥
Aphorism
Eagerly attached to the work, desirous of fruit, greedy, impure, often violent and cruel and brutal in the means he uses, full of joy and grief, such a doer is known to be in the mode of passion.
Notes:
Greedy = Thirsting for another's property and not giving away one's own property to worthy persons.
Impure = Devoid of internal and external purity.
Joy and grief = Rejoicing in the attainment of a desirable object, feeling miserable when a desired object cannot be attained, and when an undesirable object is obtained.
Meaning
रागी — passionate; कर्म — action; फल — fruit; प्रेप्सुः — desirous; लुब्धः — greedy; हिंसात्मकः — cruelty; अशुचिः — unclean; हर्ष — with joy; शोक — with sorrow; अन्वितः — endowed with; कर्ता — doer; राजसः — mode of passion; परिकीर्तितः — is called.
With sandhi:
रागी
कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो
हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः
कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥
१८ २७॥
Anvaya:
रागी, कर्म फल प्रेप्सुः, लुब्धः, हिंसात्मकः, अशुचिः, हर्ष शोक अन्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ।
VERSE 18.28
अयुक्तः
प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः
अलसः ।
विषादी
दीर्घ सूत्री च कर्ता तामसः
उच्यते ॥ १८ २८॥
Aphorism
Unsteady, vulgar, arrogant, dishonest, malicious, indolent, desponding, and procrastinating, such an agent (doer) is said to be in the mode of inertia.
Notes:
Vulgar = uncultured.
Procrastinating = sluggish.
Meaning
अयुक्तः — unbalanced; प्राकृतः — vulger; स्तब्धः — stubborn; शठः — cheatimg; नैष्कृतिकः — malicious; अलसः — lazy; विषादी — despairing; दीर्घसूत्री — procrastinatimg; च — and; कर्ता — doer; तामसः — mode of inertia; उच्यते — is called.
अयुक्तः
प्राकृतः स्तब्धः शठो
नैष्कृतिकोऽलसः ।
विषादी
दीर्घसूत्री च कर्ता तामस
उच्यते ॥ १८ २८॥
Anvaya:
अयुक्तः, प्राकृतः, स्तब्धः, शठः, नैष्कृतिकः, अलसः, विषादी, दीर्घ सूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ।
VERSE 18.29
बुद्धेः
भेदम् धृतेः च एव गुणतः त्रिविधम्
शृणु ।
प्रोच्यमानम्
अशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय
॥ १८ २९॥
Aphorism
The threefold division of intellect and firmness according to qualities, about to be taught fully and distinctly (by Me), listen, O Dhananjaya.
Note:
Dhananjaya
= An epithet of Arjuna, meaning conquerer of wealth.
Qualities = gunas.
Meaning
बुद्धेः — of intellect; भेदम् — the distinction; धृतेः — firmness; च — and; एव — indeed; गुणतः — gunas, qualities; त्रिविधम् — threefold; शृणु — listen; प्रोच्यमानम् — being declared; अशेषेण — without remainder; पृथक्त्वेन — distinctively; धनञ्जय — O! Dhananjaya.
With sandhi:
बुद्धेर्भेदं
धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं
शृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण
पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ १८ २९॥
Anvaya:
हे धनञ्जय! बुद्धेः धृतेः च एव गुणतः त्रिविधम् भेदम् अशेषेण पृथक्त्वेन प्रोच्यमानम् शृणु ।
VERSE 18.30
प्रवृत्तिम्
च निवृत्तिम् च कार्य अकार्ये
भय अभये ।
बन्धम्
मोक्षम् च या वेत्ति बुद्धिः
सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८ ३०॥
Aphorism
That which sees the law of action and the law of inaction, aught to be done and aught not to be done, fear and fearlessness, what binds the spirit of man and what sets it free, that understanding is sattvic, O Partha.
Notes:
Pravritti refers to action driven by desire (sakama karma) that binds one to the cycle of rebirth (samsara).
The Karma Kanda (ritualistic portion) of the Vedas prescribes this path for worldly prosperity and heavenly realms.
Nivritti Marga (Path of Renunciation):
Nivritti refers to the path of turning away from worldly desires, leading to Moksha (Liberation), the highest human goal (purushartha).
Prescribed in the Jnana Kanda (Upanishads). It is associated with Sannyasa (renunciation) and Akarma (actionless self-abidance / ego-free action).
Nature of Knowledge (Jnana):
Knowledge, at the level of the mind, is a vritti (a state or modification of the intellect / buddhi). It changes according to the dominant guna.
The threefold classification of knowledge—Sattviki (seeing unity in diversity), Rajasi (seeing separation and multiplicity), and Tamasi (irrational attachment to a single part as the whole)—is described in Bhagavad Gita 18.20–22.
Firmness (Dhriti - धृति):
Dhriti is the sustained concentration, resolve, or willpower of the intellect (buddhi). Like jnana, it manifests as Sattviki, Rajasi, or Tamasi based on what holds one's mind (BG 18.33–35).
Duty & Ethics (Karya & Akarya):
Karya (What is to be done): Actions enjoined by scriptural authority (shastra) and social/cosmic ethics (dharma).
Akarya (What is to be avoided): Actions prohibited by scripture, destructive to harmony, or driven purely by unbridled desire and ego.
Meaning
प्रवृत्तिम् — action; च — and; निवृत्तिम् — inaction; च — and; कार्य — right conduct; अकार्ये — wrong conduct; भय — fear; अभये — fearlessness; बन्धम् — bondage; मोक्षम् — liberation; च — and; या — or; वेत्ति — knows; बुद्धिः— intellect; सा— that; पार्थ — O! Partha; सात्त्विकी — mode of goodness.
With sandhi:
प्रवृत्तिं
च निवृत्तिं च कार्याकार्ये
भयाभये ।
बन्धं
मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः
सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८ ३०॥
Anvaya:
हे पार्थ! या बुद्धिः प्रवृत्तिम् च निवृत्तिम् कार्य अकार्ये भय अभये च बन्धम् मोक्षम् च वेत्ति, सा सात्त्विकी (मता)।
VERSE 18.31
यया
धर्मम् अधर्मम् च कार्यम् च
अकार्यम् एव च ।
अयथावत्
प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ
राजसी ॥ १८ ३१॥
Aphorism
O Partha, that intellect by which one imperfectly or distortedly understands righteousness and unrighteousness (dharma and adharma), and what ought to be done and what ought not to be done (karya and akarya), is in the mode of passion (rajasi buddhi)
Meaning
यया — bywhich; धर्मम् — rightiousness; अधर्मम् — unrightiousness; च — and; कार्यम् — what ought to be done; च — and; अकार्यम् — what ought not to be done; एव — indeed; च — and; अयथावत् — incorrectly; प्रजानाति — understands; बुद्धिः — intellect; सा — that; पार्थ — O Partha; राजसी — mode of passion.
With sandhi:
यया
धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव
च ।
अयथावत्प्रजानाति
बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ १८
३१॥
Anvaya:
हे पार्थ! यया च (बुद्ध्या जीवः) धर्मम् अधर्मम् च, कार्यम् अकार्यम् च, अयथावत् एव प्रजानाति सा बुद्धिः राजसी (मता)।
VERSE 18.32
अधर्मम्
धर्मम् इति या मन्यते तमसा
आवृता ।
सर्व
अर्थान् विपरीतान् च बुद्धिः
सा पार्थ तामसी ॥ १८ ३२॥
Aphorism
The understanding enveloped in darkness regards the wrong as right and reverses all values; that, O Partha, is tamasic.
Notes:
Key Features of Tamasic Intellect:
Inversion of Values: A tamasic mind calls darkness light, destructive habits healthy, and delusion truth. It considers harmful, selfish, or lazy behaviors to be beneficial or superior.
Perverted Logic: Unlike Rajasic intellect, which feels conflicted or doubtful about duty, Tamasic intellect is confidently wrong. It builds rationalizations to justify unrighteousness (adharma).
Obstruction to Growth: Because it believes bad is good, a person driven by Tamasic Buddhi sees no need to change or grow, locking one into inertia, stubbornness, and self-destruction.
Meaning
अधर्मम् — wrong; धर्मम् — right; इति — thus; या — which; मन्यते — thinks; तमसा — with mode of inertia; आवृता — covered; सर्व — all; अर्थान् — things; विपरीतान् — perverted; च — and; बुद्धिः — intellect; सा — that; पार्थ— Partha; तामसी— mode of inertia;
With sandhi:
अधर्मं
धर्ममिति या मन्यते तमसावृता
।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च
बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ १८
३२॥
Anvaya:
हे पार्थ ! या बुद्धिः तमसा आवृता अधर्मम् धर्मम् इति, सर्व अर्थान् विपरीतान् च मन्यते, सा तामसी ।
VERSE 18.33
धृत्या
यया धारयते मनः प्राण इन्द्रिय
क्रियाः ।
योगेन
अव्यभिचारिण्या धृतिः सा
पार्थ सात्त्विकी ॥ १८ ३३॥
Aphorism
That unwavering firmness by which one controls the activities of the mind, the vital life-breath (prana), and the senses through unswerving Yoga—that firmness, O Partha, is in the mode of goodness (sattvic).
Notes:
Unwavering concentration = Unwavering, non-deviating, single-pointed concentration.
Meaning
धृत्या — determination; यया — by
which; धारयते— sustains; मनः — mind;
प्राण — vital
breath; इन्द्रिय — sense
organs; क्रियाः — actions; योगेन — by
yoga; अव्यभिचारिण्या — unwavering; धृतिः — firmness; सा — that; पार्थ — O!
Partha; सात्त्विकी — mode
of goodness.
With sandhi:
धृत्या
यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः
।
योगेनाव्यभिचारिण्या
धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी
॥ १८ ३३॥
Anvaya:
हे पार्थ! (नरः) यया अव्यभिचारिण्या धृत्या मनः प्राण इन्द्रिय क्रियाः योगेन धारयते, सा धृतिः सात्त्विकी (अस्ति) ।
VERSE 18.34
यया
तु धर्म काम अर्थान् धृत्या
धारयते अर्जुन ।
प्रसङ्गेन
फल आकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ
राजसी ॥ १८ ३४॥
Aphorism
But that firmness, O Arjuna, by which one holds fast to duty, pleasure, and wealth out of intense attachment and desire for its fruits, indicates the mode of passion.
Notes:
This verse explains that having strong discipline or willpower isn't automatically a noble or spiritual trait on its own. If your hard work and determination are driven primarily by "What's in it for me?"—desiring material rewards, status, or sensory pleasures—your perseverance is rooted in the mode of passion (Rajas).
Meaning
यया — by which; तु — but; धर्म — duty; काम — desire; अर्थान् — wealth; धृत्या — by firmness; धारयते — holds; अर्जुन — O! Arjuna; प्रसङ्गेन — by attachment; फल — fruit; आकाङ्क्षी — desirous; धृतिः — firmness; सा — that; पार्थ — O Partha; राजसी — mode of passion.
With sandhi:
यया
तु धर्मकामार्थान्धृत्या
धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन
फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ
राजसी ॥ १८ ३४॥
Anvaya:
हे पार्थ! हे अर्जुन! फल आकाङ्क्षी यया धृत्या तु प्रसङ्गेन धर्म काम अर्थान् धारयते सा धृतिः राजसी ।
VERSE 18.35
यया
स्वप्नम् भयम् शोकम् विषादम्
मदम् एव च ।
न
विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः
सा पार्थ तामसी ॥ १८ ३५॥
Aphorism
That firmness, O Partha, by which an undisciplined person stubbornly clings to sleep, fear, grief, despair, and conceit—that determination is in the mode of ignorance (Tamas).
Notes:
Stubbornly clings to sleep = Choosing chronic oversleeping, slowness, or laziness as a default state of existence.
Meaning
यया — by which; स्वप्नम् — sleep; भयम् — fear; शोकम् — grief; विषादम् — despondency; मदम् — intoxication; एव — indeed; च — and; न — not; विमुञ्चति — abandons; दुर्मेधा — evil-minded; धृतिः — firmness; सा— that; पार्थ— O Partha; तामसी — mode of inertia.
With sandhi:
यया
स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव
च ।
न
विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः
सा पार्थ तामसी ॥ १८ ३५॥
Anvaya:
हे पार्थ! दुर्मेधा (नरः) यया स्वप्नम्, भयम्, शोकम्, विषादम्, मदम् एव च न विमुञ्चति, सा धृतिः तामसी (मता) ।
VERSE 18.36
सुखम्
तु इदानीम् त्रिविधम् शृणु
मे भरतर्षभ ।
अभ्यासात्
रमते यत्र दुःखान्तम् च निगच्छति
॥ १८ ३६॥
Aphorism
And now hear from Me, O chief of the Bharatas, about the three kinds of happiness—that in which one finds joy through long practice, and which reaches the end of all sorrow.
Meaning
सुखम् — happiness; तु— but; इदानीम् — now; त्रिविधम् — threefold; शृणु — listen; मे — of me; भरतर्षभ — bull of the Bharatas; अभ्यासात् — by practice; रमते — rejoices; यत्र — where; दुःखान्तम् — end of pain; च — and; निगच्छति — goes.
With sandhi:
सुखं
त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे
भरतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते
यत्र दुःखान्तं च निगच्छति
॥ १८ ३६॥
Anvaya:
हे भरतर्षभ ! इदानीम् त्रिविधम् सुखम् तु मे शृणु, यत्र अभ्यासात् रमते, दुःखान्तम् निगच्छति च ।
VERSE 18.37
यत्
तत् अग्रे विषम् इव परिणामे
अमृत उपमम् ।
तत्
सुखम् सात्त्विकम् प्रोक्तम्
आत्म बुद्धि प्रसादजम् ॥ १८
३७॥
Aphorism
That which feels like poison at first, but turns to nectar in the end—happiness born of the serene self-realization of the soul—is said to be in the mode of goodness.
Notes:
Like poison at first: This happiness is attained through self-knowledge, renunciation of worldly attachments, meditation, and mental focus—all of which demand immense effort and discipline in the beginning.
Clear knowledge of the Self: This removes the impurities of rajas and tamas from the mind, bestowing clarity, peace, and inner serenity.
Meaning
यत् — which; तत् — that; अग्रे — in the beginning; विषम् — poison; इव — like; परिणामे — in the end; अमृत — nectar; उपमम् — like; तत् — that; सुखम् — happiness; सात्त्विकम् — mode of goodness; प्रोक्तम् — is called; आत्म — Self; बुद्धि — knowledge; प्रसादजम् — born of purity.
With sandhi:
यत्तदग्रे
विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं
सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्
॥ १८ ३७॥
Anvaya:
यत् अग्रे विषम् इव, परिणामे अमृत उपमम् तत् आत्म बुद्धि प्रसादजम् (अस्ति), तत् सुखम् सात्त्विकम् प्रोक्तम् ।
VERSE 18.38
विषय
इन्द्रिय संयोगात् यत् तत्
अग्रे अमृत उपमम् ।
परिणामे
विषम् इव तत् सुखम् राजसम्
स्मृतम् ॥ १८ ३८॥
Aphorism
That happiness which springs from the contact of the senses with their objects feels like nectar at first, but turns to poison in the end; such pleasure is said to be in the mode of passion
Notes:
Like nectar at first: Chasing external desires (food, luxury, status) brings a quick rush of delight.
Poison in the end: Because worldly pleasures are temporary, they inevitably leave behind craving, anxiety, health problems, or emotional emptiness.
Meaning
विषय — with the objects; इन्द्रिय — of the senses; संयोगात् — from union; यत् — which; तत् — that; अग्रे — in the beginning; अमृत — nectar; उपमम् — like; परिणामे — in the end; विषम् — poison; इव — like; तत् — that; सुखम् — happiness; राजसम् — is of mode of passion; स्मृतम् — remembered.
With sandhi:
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्
।
परिणामे
विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्
॥ १८ ३८॥
Anvaya:
यत् विषय इन्द्रिय संयोगात् अग्रे अमृत उपमम्, तत् परिणामे (च) विषम् इव (अस्ति) तत् सुखम् राजसम् स्मृतम् ।
VERSE 18.39
यत्
अग्रे च अनुबन्धे च सुखम्
मोहनम् आत्मनः ।
निद्रा
आलस्य प्रमाद उत्थम् तत्
तामसम् उदाहृतम् ॥ १८ ३९॥
Aphorism
That happiness which deludes the self both in the beginning and in the end—arising from sleep, laziness, and negligence—is declared to be in the mode of ignorance. (tamas).
Notes:
The Illusion: It feels satisfying only because it numbs reality through oversleeping, laziness, intoxication, or procrastination.
The Trap ("Start to Finish"): Unlike Rajasic pleasure (sweet first, bitter later), Tamasic pleasure is destructive from beginning to end—it keeps the mind stagnant, dulls intellect, and leads to long-term regret.
It is false peace born from escaping responsibility rather than mastering oneself.
Meaning
यत् — which; अग्रे — in the beginning; च — and; अनुबन्धे — in the consequence; च — and; सुखम् — happiness; मोहनम् —delusive; आत्मनः —of the self; निद्रा — sleep; आलस्य — lazyness; प्रमाद — negligence; उत्थम् — from them; तत् — that; तामसम् — mode of inertia; उदाहृतम् — is called.
With sandhi:
यदग्रे
चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः
।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं
तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८ ३९॥
Anvaya:
यत् सुखम् अग्रे अनुबन्धे च आत्मनः मोहनम् च निद्रा आलस्य प्रमाद उत्थम्, तत् तामसम् उदाहृतम् ।
VERSE 18.40
न
तत् अस्ति पृथिव्याम् वा दिवि
देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वम्
प्रकृतिजैः मुक्तम् यत् एभिः
स्यात् त्रिभिः गुणैः ॥ १८
४०॥
Aphorism
There is no being on earth, nor among the Shining Ones in heaven, that is free from these three qualities born of nature.
Note:
No physical being on Earth and no celestial being ("Shining Ones" or Devas in heaven) can escape these three forces because all created life is woven from material existence (Prakriti). Only pure, unmanifest spiritual consciousness (the transcendent Self or Brahman) lies beyond them.
Shining
Ones: Celestial beings, Devas, demigods.
three qualities: Modes, gunas.
Prakiriti: Material existence.
Meaning
न — not; तत् — that; अस्ति — is; पृथिव्याम् — in the earth; वा — or; दिवि — in heaven; देवेषु — among the gods; वा — or; पुनः — again; सत्त्वम् — a being; प्रकृतिजैः — born of nature; मुक्तम् — freed; यत् — which; एभिः — from these; स्यात् — may be; त्रिभिः— from three; गुणैः — modes.
With sandhi:
न
तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि
देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं
प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः
स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥ १८
४०॥
Anvaya:
यत् सत्त्वम् एभिः प्रकृतिजैः त्रिभिः गुणैः मुक्तम् स्यात्, तत् पृथिव्याम् वा दिवि वा पुनः देवेषु (वा) न अस्ति ।
VERSE 18.41
ब्राह्मण
क्षत्रिय विशाम् शूद्राणाम्
च परन्तप ।
कर्माणि
प्रविभक्तानि स्वभाव प्रभवैः
गुणैः ॥ १८ ४१॥
Aphorism
The duties of Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas, and Shudras are distributed according to the qualities (gunas) born of their own nature.
Notes:
Traditional Hindu philosophy outlines four Varnas (social classes): Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas, and Shudras. The scriptures assign different duties to these groups based on their inherent nature (svabhava). A Brahmin's nature is dominated by Sattva (purity and knowledge), a Kshatriya's by Rajas (passion and action) with Sattva, a Vaishya's by Rajas driven by Tamas (desire and material activity), and a Shudra's by Tamas (inertia and labor).
Meaning
ब्राह्मण — Brahmins; क्षत्रिय — Kshattriyas (royality and warriors); विशाम् — Vaishyas (traders); शूद्राणाम् — Shudras (workers); च — and; परन्तप — O! Parantapa; कर्माणि — actions; प्रविभक्तानि — (are) distributed; स्वभाव — own nature; प्रभवैः — produced; गुणैः — by qualities.
With sandhi:
ब्राह्मणक्षत्रियविशां
शूद्राणां च परन्तप ।
कर्माणि
प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः
॥ १८ ४१॥
Anvaya:
हे परन्तप! ब्राह्मण क्षत्रिय विशाम् शूद्राणाम् च कर्माणि स्वभाव प्रभवैः गुणैः प्रविभक्तानि (सन्ति) ।
VERSE 18.42
शमः
दमः तपः शौचम् क्षान्तिः
आर्जवम् एव च ।
ज्ञानम्
विज्ञानम् आस्तिक्यम् ब्रह्म
कर्म स्वभावजम् ॥ १८ ४२॥
Aphorism
Calmness, self-control, austerity, purity, patience, integrity, wisdom, knowledge, and faith in spiritual truth are the natural duties of a Brahmin, born of his inherent nature.
Note:
Austerity = See Chapter 17 verses 14-16.
Meaning
शमः — calm; दमः — self-control; तपः — austerity; शौचम् — purity; क्षान्तिः — patience; आर्जवम् — rectitude; एव — indeed; च — and; ज्ञानम् — wisdom; विज्ञानम् — knowledge; आस्तिक्यम् — belief; ब्रह्म — Brahmana; कर्म — action; स्वभावजम् — born of one’s nature.
With sandhi:
शमो
दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव
च ।
ज्ञानं
विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म
स्वभावजम् ॥ १८ ४२॥
Anvaya:
शमः, दमः, तपः, शौचम्, क्षान्तिः, आर्जवम्, आस्तिक्यम् ज्ञानम्, विज्ञानम्, एव च स्वभावजम् ब्रह्म कर्म ।
VERSE 18.43
शौर्यम्
तेजः धृतिः दाक्ष्यम् युद्धे
च अपि अपलायनम् ।
दानम्
ईश्वर भावः च क्षात्रम् कर्म
स्वभावजम् ॥ १८ ४३॥
Aphorism
Valour, splendor, resolution, dexterity, not fleeing in battle, charity, and lordship are Kshatriya’s own nature.
Meaning
शौर्यम् — valour; तेजः — splender; धृतिः — firmness; दाक्ष्यम् — dexterity; युद्धे — in battle; च — and; अपि — also; अपलायनम् — not fleeing; दानम् — charity; ईश्वर — of alord; भावः — nature; च — and; क्षात्रम् — Kshattriya; कर्म — action; स्वभावजम् — born of own nature.
With sandhi:
शौर्यं
तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे
चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च
क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥
१८ ४३॥
Anvaya:
शौर्यम्, तेजः, धृतिः, दाक्ष्यम्, युद्धे अपि च अपलायनम्, दानम्, ईश्वर भावः च (इति) स्वभावजम् क्षात्रम् कर्म (अस्ति) ।
VERSE 18.44
कृषि
गौरक्ष्य वाणिज्यम् वैश्य
कर्म स्वभावजम् ।
परिचर्या
आत्मकम् कर्म शूद्रस्य अपि
स्वभावजम् ॥ १८ ४४॥
Aphorism
Agriculture, cattle rearing, and commerce are the natural duties of a Vaishya, while work in the form of service is the inherent nature of a Shudra.
Meaning
कृषि — ploughing; गौरक्ष्य — cow-protection; वाणिज्यम् — trade; वैश्य — Vaishyas; कर्म — action; स्वभावजम् — born of own nature; परिचर्या — service; आत्मकम् — nature; कर्म — action; शूद्रस्य — of the Shudras; अपि — also; स्वभावजम् — born of own nature.
With sandhi:
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं
वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं
कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्
॥ १८ ४४॥
Anvaya:
कृषि गौरक्ष्य वाणिज्यम् स्वभावजम् वैश्य कर्म (अस्ति) अपि (च) शूद्रस्य परिचर्या आत्मकम् कर्म स्वभावजम् (अस्ति) ।
VERSE 18.45
स्वे
स्वे कर्मणि अभिरतः संसिद्धिम्
लभते नरः ।
स्वकर्म
निरतः सिद्धिम् यथा विन्दति
तत् शृणु ॥ १८ ४५॥
Aphorism
By devotion to his own duty, a man attains perfection. Listen now to how perfection is achieved by one dedicated to his duty.
Meaning
स्वे — own; स्वे — own; कर्मणि — inaction; अभिरतः — engaged; संसिद्धिम् — perfection; लभते — obtains; नरः — a man; स्वकर्म — own action; निरतः — enjoyed; सिद्धिम् — perfection; यथा — also; विन्दति — finds; तत् — that; शृणु — listen.
With sandhi:
स्वे
स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं
लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः
सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु
॥ १८ ४५॥
Anvaya:
स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः नरः संसिद्धिम् लभते । स्वकर्म निरतः (नरः) यथा सिद्धिम् विन्दति, तत् शृणु ।
VERSE 18.46
यतः प्रवृत्तिः भूतानाम् येन सर्वम् इदम् ततम् ।
स्वकर्मणा तम् अभ्यर्च्य सिद्धिम् विन्दति मानवः ॥ १८ ४६॥
Aphorism
A man attains perfection by performing his own duty as worship to Him from whom all beings arise, and by whom the entire universe is pervaded.
Meaning
यतः — from whom; प्रवृत्तिः — forthcoming; भूतानाम् — of beings; येन — by whom; सर्वम् — all; इदम् — this; ततम् — spread; स्वकर्मणा — by own action; तम् — him; अभ्यर्च्य — having worshipped; सिद्धिम् — perfection; विन्दति — finds; मानवः — man.
With sandhi:
यतः
प्रवृत्तिर्भूतानां येन
सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा
तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति
मानवः ॥ १८ ४६॥
Anvaya:
यतः भूतानाम् प्रवृत्तिः, येन इदम् सर्वम् ततम् तम् स्वकर्मणा अभ्यर्च्य मानवः सिद्धिम् विन्दति ।
VERSE 18.47
श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः पर धर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
स्वभाव नियतम् कर्म कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषम् ॥ १८ ४७॥
Aphorism
Better is one’s own duty, though destitute of merit, than the duty of another well performed. He who performs the duty ordained by his own nature incurs no sin.
Note:
Chapter
3 verse 35 expresses the same idea.
One’s
own duty = described in Verses 42-44 above.
Meaning
श्रेयान् — better; स्वधर्मः — own
duty; विगुणः — without
quality; पर — of
another; धर्मात् — than
duty; स्वनुष्ठितात् — well
done; स्वभाव — own
nature; नियतम् — ordained; कर्म — action; कुर्वन् — doing; न — not;
आप्नोति — obtains; किल्बिषम् — sin;
With sandhi:
श्रेयान्स्वधर्मो
विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्
।
स्वभावनियतं
कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्
॥ १८ ४७॥
Anvaya:
स्वनुष्ठितात् पर धर्मात् विगुणः स्वधर्मः श्रेयान् स्वभाव नियतम् कर्म कुर्वन् किल्बिषम् न आप्नोति।
VERSE 18.48
सहजम्
कर्म कौन्तेय सदोषम् अपि न
त्यजेत् ।
सर्वारम्भाः
हि दोषेण धूमेन अग्निः इव
आवृताः ॥ १८ ४८॥
Aphorism
O Kaunteya, one ought not to renounce the work born of his own nature, even though it be fraught with fault; for all undertakings are veiled by imperfection, as fire is enveloped in smoke.
Note:
Work
born of his nature: work prescribed for the cast.
Covered
by some fault: All actions are inherently driven by the three modes of material nature.
Meaning
सहजम् — inborn; कर्म — action; कौन्तेय — O Kaunteya; सदोषम् — with fault; अपि — even; न — not; त्यजेत् — let (him) abandon; सर्वारम्भाः — all undertakings; हि — indeed; दोषेण — by fault; धूमेन — by smoke; अग्निः — fire; इव — like; आवृताः — covered.
With sandhi:
सहजं
कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्
।
सर्वारम्भा
हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः
॥ १८ ४८॥
Anvaya:
हे कौन्तेय! सहजम् कर्म सदोषम् अपि न त्यजेत्, धूमेन अग्निः इव हि सर्वारम्भाः दोषेण आवृताः (सन्ति) ।
VERSE 18.49
असक्त
बुद्धिः सर्वत्र जित आत्मा
विगत स्पृहः ।
नैष्कर्म्य
सिद्धिम् परमाम् संन्यासेन
अधिगच्छति ॥ १८ ४९॥
Aphorism
One whose intellect is everywhere unattached, whose self is subdued, and who is free from desires attains through renunciation the supreme perfection of freedom from action.
Note:
The Three Qualifications of a Seeker
The first half of the verse establishes the state of inner readiness (Adhikari) required for absolute freedom:
"Intellect is everywhere unattached" (Asakta-buddhih sarvatra): The discriminative faculty (Buddhi) no longer seeks fulfillment in external objects, relationships, or outcomes. Unattachment means interacting with the world without becoming mentally entangled or dependent on its results for happiness.
"Whose self is subdued" (Jitatma): The lower self—comprising the mind, senses, and body—has been brought under total mastery. The individual is no longer driven by instinctive impulses, sensory cravings, or emotional turbulence.
"Free from desires" (Vigata-sprihah): All personal longings (Spriha) for worldly or heavenly rewards have dissolved. When the mind recognizes that outer objects cannot grant lasting peace, desire naturally subsides.
The Path: True Renunciation (Sannyasa)
In Advaita Vedantic philosophy (specifically Shankara’s commentary), renunciation here does not merely mean giving up physical duties or retiring to a forest. Rather, it refers to mental renunciation (Jnana-sannyasa)—renouncing the egoistic delusion of agency: the false idea "I am the doer of action."
The Goal: Freedom from Action (Naishkarmya-Siddhi)
The phrase "supreme perfection of freedom from action" (Naiṣkarmya-siddhiṁ paramām) is the core philosophical concept of this verse: It is the realization that one's true nature—the Atman (Self)—is intrinsically pure, unchanging, and actionless.
When a seeker recognizes "I am the Pure Awareness in whose presence the mind and body act, but I myself perform no action," they become free from the binding law of karma (cause and effect). This state of unbroken self-realization is Naishkarmya-siddhi.
Meaning
असक्त — unattached; बुद्धिः — intellect; सर्वत्र — everywhere; जित — conquered; आत्मा — self; विगत — gone; स्पृहः — desires; नैष्कर्म्य — inactivity; सिद्धिम् — perfection; परमाम् — highest; संन्यासेन — renunciation; अधिगच्छति — obtains.
With sandhi:
असक्तबुद्धिः
सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः
।
नैष्कर्म्यसिद्धिं
परमां संन्यासेनाधिगच्छति
॥ १८ ४९॥
Anvaya:
सर्वत्र असक्त बुद्धिः जित आत्मा, विगत स्पृहः (नरः) परमाम् नैष्कर्म्य सिद्धिम् संन्यासेन अधिगच्छति ।
VERSE 18.50
सिद्धिम्
प्राप्तः यथा ब्रह्म तथा
आप्नोति निबोध मे ।
समासेन
एव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य
या परा ॥ १८ ५०॥
Aphorism
O Kaunteya, learn from Me how one who has attained this perfection can attain the highest state of wisdom, Brahman, which I shall now summarize.
Notes:
Attaining Perfection: In this state, the body and senses are fully prepared for Self-knowledge as a result of the Lord’s grace, earned through the performance of prescribed duties. This serves as a prelude to jnana-nishta (steadfast devotion to knowledge), by which one ultimately attains Brahman.
Meaning
सिद्धिम् — perfection; प्राप्तः — attained; यथा — as; ब्रह्म — Brahman; तथा — so; आप्नोति — obtains; निबोध — learn; मे — of me; समासेन — by summary; एव — indeed; कौन्तेय — O Kauntaya; निष्ठा — state; ज्ञानस्य — of wisdom; या — or; परा — the highest.
With sandhi:
सिद्धिं
प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति
निबोध मे ।
समासेनैव
कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या
परा ॥ १८ ५०॥
Anvaya:
हे कौन्तेय! सिद्धिम् प्राप्तः (मानवः) यथा ब्रह्म आप्नोति, तथा मे समासेन एव निबोध, या (च इयं ब्रह्म प्राप्तिः) (सा) ज्ञानस्य परा निष्ठा (वर्तते) ।
VERSE 18. 51
बुद्ध्या
विशुद्धया युक्तः धृत्या
आत्मानम् नियम्य च ।
शब्दादीन्
विषयान् त्यक्त्वा राग द्वेषौ
व्युदस्य च ॥ १८ ५१॥
Aphorism
Endowed with a purified intellect, subduing the mind with firm resolve, relinquishing sound and other sense objects, and casting aside both attachment and aversion—
Note:
Pure Intelligence: An intellect free from doubt, delusion, and distraction, remaining firmly established in its goal. Just as a clean mirror reflects light clearly, a purified intellect reflects the light of Pure Consciousness without distortion, recognizing the ultimate identity of the Atman (Self) and Brahman.
Renounced Sound (and Other Sense Objects): Turning the senses away from worldly attractions and relinquishing all sensory pleasures beyond what is strictly necessary for basic physical sustenance.
Liking and Disliking (Attachment and Aversion): Freedom from personal attraction (Raga) and aversion (Dvesha)—even toward the basic necessities required to sustain the body.
Meaning
बुद्ध्या — intellect; विशुद्धया — by purified; युक्तः — endowed with; धृत्या — firmness; आत्मानम् — self; नियम्य — having controlled; च — and; शब्दादीन् — beginning with sound; विषयान् — objects; त्यक्त्वा — having abandoned; राग — passion; द्वेषौ — hatred; व्युदस्य — casting aside; च — and.
With sandhi:
विविक्तसेवी
लघ्वाशी यतवाक्कायमानस:
|
ध्यानयोगपरो
नित्यं वैराग्यं समुपाश्रित:
|॥
१८ ५२॥
Anvaya:
विशुद्धया बुद्ध्या युक्तः, धृत्या आत्मानम् नियम्य च, शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा, राग द्वेषौ व्युदस्य च।
VERSE 18.52
विविक्त
सेवी लघु आशी यत वाक् काय मानसः
।
ध्यान
योग परः नित्यम् वैराग्यम्
समुपाश्रितः ॥ १८ ५२॥
Aphorism
Resorting to solitude, eating but limited, controlling speech, body, and mind, ever-engaged in meditation and concentration, taking refuge in dispassion;
Note:
Resorting to Solitude and Eating Lightly(विविक्त सेवी लघु आशी): Seeking quiet environments and controlling one's food intake are essential for mental purity, as they eliminate distraction, drowsiness, and other obstacles to meditation. Suitable places for solitude include a forest, a quiet riverbank, a mountain cave, or a secluded place of worship.
Ever Engaged in Meditation: This implies that the aspirant seeking Self-knowledge sets aside all secondary rituals, ceremonies, and worldly pursuits, remaining continuously dedicated to meditation and one-pointed concentration.
Meditation (Dhyana): Continuous contemplation upon the true, unconditioned nature of the Self (Atman). At this advanced stage of Jnana Yoga, the practitioner moves beyond verbal practices such as Japa (repetition of sacred names or mantras), chanting hymns, or reciting formulas.
Concentration: The total one-pointedness of the mind focused exclusively on the Self.
Meaning
विविक्त — solitude; सेवी — serves; लघु — light; आशी — eats; यत — controlled; वाक् — speech; काय — body; मानसः — mind; ध्यान — meditation; योग — yoga; परः — supreme; नित्यम् — always; वैराग्यम् — dispassion; समुपाश्रितः — taking refuge in.
With sandhi:
विविक्तसेवी
लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो
नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः
॥ १८ ५२॥
Anvaya:
विविक्त सेवी, लघु आशी, यत वाक् काय मानसः, नित्यम् ध्यान योग परः, वैराग्यम् समुपाश्रितः (च),
VERSE 18.53
अहङ्कारम्
बलम् दर्पम् कामम् क्रोधम्
परिग्रहम् ।
विमुच्य
निर्ममः शान्तः ब्रह्म भूयाय
कल्पते ॥ १८ ५३॥
Aphorism
Having cast aside egoism, power, arrogance, desire, anger, and possessiveness, and being selfless and peaceful, one becomes fit to attain oneness with Brahman.
Note:
Having Cast Aside Possessiveness: This is the distinguishing mark of a renunciate (Sannyasi) of the highest order (Paramahamsa), who does not retain the slightest personal possession, relying solely on what is strictly necessary for the bare sustenance of the body.
Egoism (Ahamkara): The primary delusion of identifying the true Self (Atman) with the physical body, senses, and intellect.
Power (Balam): Impulsive force driven by passion (Rajas) and desire (Kama), rather than natural physical vitality. Innate physical strength is natural to the body and cannot be abandoned, whereas egoistic or tyrannical power must be relinquished.
Meaning
अहङ्कारम् — egoism; बलम् — power; दर्पम् — arrogance; कामम् — desire; क्रोधम् — anger; परिग्रहम् — selfishness; विमुच्य — having abandoned; निर्ममः — free from possessiveness, without the sense of "mine"; शान्तः — peaceful; ब्रह्म — Brahman; भूयाय — for oneness; कल्पते — is fit.
With sandhi:
अहङ्कारं
बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्
।
विमुच्य
निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय
कल्पते ॥ १८ ५३॥
Anvaya:
अहङ्कारम् बलम् दर्पम् कामम् क्रोधम् परिग्रहम् (च) विमुच्य, निर्ममः, शान्तः, (नरः) ब्रह्म भूयाय कल्पते ।
VERSE 18.54
ब्रह्म
भूतः प्रसन्न आत्मा न शोचति
न काङ्क्षति ।
समः
सर्वेषु भूतेषु मत् भक्तिम्
लभते पराम् ॥ १८ ५४॥
Aphorism
Established in Brahman, cheerful in spirit, he neither grieves nor craves. Viewing all beings with an equal eye, he gains supreme devotion to Me.
Notes:
Established in Brahman (Brahma-bhūta): Realizing the non-difference between the individual Self (Atman) and Brahman (Aham Brahmasmi). Rather than creating a new mental connection, this is the experiential discovery of one’s pre-existing divine nature.
Neither Grieves Nor Craves: Because one no longer identifies with the body, mind, or senses, there is no sense of personal loss (soka) to grieve, nor any missing fulfillment (kanksha) to crave.
With an Equal Eye: Beholding the same non-dual Consciousness in all beings, one regards the joy and suffering of others with equal empathy, as if it were one's own (Atma-aupamya).
Supreme Devotion to Me (Parām Bhaktim): Refers to Jnana-lakshana-bhakti—the devotion characterized by direct Knowledge. This connects to Bhagavad Gita 7.16–17, where Krishna identifies the Seeker of Knowledge (Jnani) as the highest of the four types of devotees, whose devotion is rooted in non-separateness.
Meaning
ब्रह्म — Brahman; भूतः — become; प्रसन्न — tranquil; आत्मा — self; न — not; शोचति — grieves; न — not; काङ्क्षति — desires; समः — equal; सर्वेषु — among all; भूतेषु — beings; मत् — in me; भक्तिम् — devotion; लभते — obtains; पराम् — highest.
With sandhi:
ब्रह्मभूतः
प्रसन्नात्मा न शोचति न
काङ्क्षति ।
समः
सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं
लभते पराम् ॥ १८ ५४॥
Anvaya:
ब्रह्म भूतः प्रसन्न आत्मा (सन्) न शोचति, न काङ्क्षति, (च) सर्वेषु भूतेषु समः (भूत्वा) पराम् मत् भक्तिम् लभते ।
VERSE 18.55
भक्त्या
माम् अभिजानाति यावान् यः च
अस्मि तत्त्वतः ।
ततः
माम् तत्त्वतः ज्ञात्वा विशते
तत् अनन्तरम् ॥ १८ ५५॥
Aphorism
Through devotion he comes to know Me in truth—who and what I truly am. Then, knowing Me in truth, he enters into My being at once.
Note:
He knows Me: He knows that the Lord alone is the essence of the diverse manifestations caused by His Maya. He knows that the Lord is without the names and forms created by Maya. He knows that the Lord is the one non-dual consciousness—unborn, undecaying, fearless, and undying. Immediately upon attaining this knowledge, he enters into the Lord. Knowing and entering are not two separate acts, but happen simultaneously.
Meaning
भक्त्या — by
devotion; माम् — me; अभिजानाति — knows; यावान् — how
much; यः — who; च — and; अस्मि — am; तत्त्वतः — in
truth; ततः — then;
माम् — me; तत्त्वतः — in
truth; ज्ञात्वा — having
known; विशते — enters;
तत् — that; अनन्तरम् — afterwards.
With sandhi:
भक्त्या
मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि
तत्त्वतः ।
ततो
मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते
तदनन्तरम् ॥ १८ ५५॥
Anvaya:
यावान् यः च अस्मि, (तं) माम् तत्त्वतः भक्त्या अभिजानाति, ततः तत्त्वतः माम् ज्ञात्वा तत् अनन्तरम् (माम्) विशते ।
VERSE 18.56
सर्व
कर्माणि अपि सदा कुर्वाणः
मत् व्यपाश्रयः ।
मत्
प्रसादात् अवाप्नोति शाश्वतम्
पदम् अव्ययम् ॥ १८ ५६॥
Aphorism
Though constantly engaged in all activities, one who takes refuge in Me attains the eternal, imperishable abode by My grace.
Note:
Taking refuge in Me: Completely surrendering to the Lord, the devotee performs all activities to please the Lord rather than to reap any personal benefit.
Meaning
सर्व — all; कर्माणि — actions; अपि — also; सदा — always; कुर्वाणः — doing;
मत् — me; व्यपाश्रयः — refuge; मत् — my; प्रसादात् — grace;
अवाप्नोति — obtains; शाश्वतम् — eternal; पदम् — goal; अव्ययम् — indestructible.
With sandhi:
सर्वकर्माण्यपि
सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः
।
मत्प्रसादादवाप्नोति
शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १८ ५६॥
Anvaya:
मत् व्यपाश्रयः सदा सर्व कर्माणि अपि कुर्वाणः मत् प्रसादात् शाश्वतम् अव्ययम् पदम् अवाप्नोति ।
VERSE 18.57
चेतसा
सर्व कर्माणि मयि संन्यस्य
मत् परः ।
बुद्धि
योगम् उपाश्रित्य मत् चित्तः
सततम् भव ॥ १८ ५७॥
Aphorism
Mentally renouncing all actions to Me, regarding Me as the supreme goal, and resorting to the yoga of wisdom, fix your mind constantly on Me.
Note:
Mentally renouncing all actions to Me: Surrendering every action to the Lord, as stated in Chapter 4 Verse 24 and Chapter 9 Verse 27.
Meaning
चेतसा — with
the mind; सर्व — all; कर्माणि — actions; मयि — in
me;
संन्यस्य — having
renounced; मत् — on
me; परः — intent; बुद्धि — intellect;
योगम् — yoga; उपाश्रित्य — hsving
taken refuge in; मत् — in
me; चित्तः — mind; सततम् — always; भव — be.
With sandhi:
चेतसा
सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य
मत्परः ।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य
मच्चित्तः सततं भव ॥ १८ ५७॥
Anvaya:
(त्वं) सर्व कर्माणि चेतसा मयि संन्यस्य, मत् परः (सन्), बुद्धि योगम् उपाश्रित्य,सततम् मत् चित्तः भव ।
VERSE 18.58
मत्
चित्तः सर्व दुर्गाणि मत्
प्रसादात् तरिष्यसि ।
अथ
चेत् त्वम् अहङ्कारात् न
श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥
१८ ५८॥
Aphorism
Fixing your mind on Me, you shall overcome all obstacles by My grace; but if, out of egoism, you do not listen, you shall perish.
Notes:
Obstacles
= Obstacles caused by samsara.
Meaning
मत् चित्तः — thinking of me; सर्व — all; दुर्गाणि — obstacles; मत् — my; प्रसादात् — grace; तरिष्यसि — (you) shall cross over; अथ — now; चेत् — if; त्वम् — you; अहङ्कारात् — from egoism; न — not; श्रोष्यसि — will listen; विनङ्क्ष्यसि — (you) shall be destroyed;
With sandhi:
मच्चित्तः
सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि
।
अथ
चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि
विनङ्क्ष्यसि ॥ १८ ५८॥
Anvaya:
(त्वम्) मत् चित्तः (सन्) सर्व दुर्गाणि मत् प्रसादात् तरिष्यसि । अथ त्वम् अहङ्कारात् न श्रोष्यसि चेत्, विनङ्क्ष्यसि ।
VERSE 18.59
यत्
अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्ये
इति मन्यसे ।
मिथ्या
एषः व्यवसायः ते प्रकृतिः
त्वाम् नियोक्ष्यति ॥ १८ ५९॥
Aphorism
If, driven by egoism, you think, 'I will not fight,' your resolve will be in vain; your own nature will compel you.
Note:
Nature: Your kshatriya nature, with a preponderance of rajas (mode of passion), will compel you to fight.
Meaning
यत् — which; अहङ्कारम् — egoism; आश्रित्य — having taken refuge in;
न — not; योत्स्ये — will fight; इति — thus; मन्यसे — (you) think;
मिथ्या — vain; एषः — this; व्यवसायः — resolution; ते — you;
प्रकृतिः — nature; त्वाम् — you; नियोक्ष्यति — will compel.
यदहङ्कारमाश्रित्य
न योत्स्य इति मन्यसे
।
मिथ्यैष
व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां
नियोक्ष्यति ॥ १८ ५९॥
Anvaya:
यत् अहङ्कारम् आश्रित्य 'न योत्स्ये' इति मन्यसे, (तत्) एषः ते व्यवसायः मिथ्या (एव अस्ति), प्रकृतिः त्वाम् नियोक्ष्यति ।
VERSE 18.60
स्वभावजेन
कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा
।
कर्तुम्
न इच्छसि यत् मोहात् करिष्यसि
अवशः अपि तत् ॥ १८ ६०॥
Aphorism
O son of Kunti (Kaunteya), that which out of delusion you do not wish to do, you shall nevertheless perform helplessly, bound by your own nature born of your karma.
Note:
• Kaunteya: Son of Kunti; an epithet of Arjuna.
• You do not wish to do: Refers specifically to fighting the war.
• Nature: The Kshatriya nature dominated by *rajas* (the mode of passion), as described in Verse 43 above.
Meaning
स्वभावजेन — born of one’s own nature; कौन्तेय — O! Kaunteya; निबद्धः — bouns; स्वेन — by own; कर्मणा — by action; कर्तुम् — to do; न — not; इच्छसि — (you) desire; यत् — which; मोहात् — from delusion; करिष्यसि — (you) shall do; अवशः — helpless; अपि — also; तत् — that;
With sandhi:
स्वभावजेन
कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा
।
कर्तुं
नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि
तत् ॥ १८ ६०॥
Anvaya:
हे कौन्तेय! यत् मोहात् कर्तुम् न इच्छसि, तत् अपि स्वभावजेन स्वेन कर्मणा निबद्धः अवशः करिष्यसि।
VERSE 18.61
ईश्वरः
सर्व भूतानाम् हृत् देशे
अर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्
सर्व भूतानि यन्त्र आरूढानि
मायया ॥ १८ ६१॥
Aphorism
The Lord dwells in the heart of all beings, O Arjuna, causing all living entities—who are mounted as if upon a machine—to revolve by His illusive power (māyā).
Note:
Mounted on a machine (yantrārūḍhāni): Just as puppets on a stage are moved by a wire-puller hidden behind a screen, all beings—mounted upon the machine of the body (prakṛti)—are impelled to act under the direction of the Lord seated within their hearts. (Compare Chapter 9, Verse 10.)
Maya: Illusory power.
Meaning
ईश्वरः — the Lord; सर्व — all; भूतानाम् — of all beeings; हृत् देशे — heart place; अर्जुन — Arjuna; तिष्ठति — sits; भ्रामयन् — turning; सर्व — all; भूतानि — beings; यन्त्र — machine; आरूढानि — mounted; मायया — by illusion.
With sandhi:
ईश्वरः
सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन
तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि
यन्त्रारूढानि मायया ॥ १८
६१॥
Anvaya:
हे अर्जुन! यन्त्र आरूढानि सर्व भूतानि मायया भ्रामयन् ईश्वरः सर्व भूतानाम् हृत् देशे तिष्ठति ।
VERSE 18.62
तम्
एव शरणम् गच्छ सर्व भावेन भारत
।
तत्
प्रसादात् पराम् शान्तिम्
स्थानम् प्राप्स्यसि शाश्वतम्
॥ १८ ६२॥
Aphorism
O Bharata, surrender unto Him with all your heart and soul. By His supreme grace, you will attain ultimate peace and the eternal, imperishable abode.
Note:
Bharata: An epithet of Arjuna. He was a descendant of Bharata dynasty.
Everlasting
abode: Brahman. A liberated person goes to the world of Brahman.
Meaning
तम् — to
him; एव — only; शरणम् — shelter; गच्छ — go; सर्व — all;
भावेन — with
nature; भारत — O Bharata; तत् — that; प्रसादात् — by
grace;
पराम् — highest; शान्तिम् — peace; स्थानम् — place; प्राप्स्यसि — (you)
shall obtain; शाश्वतम् — everlasting;
With sandhi:
तमेव
शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां
शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि
शाश्वतम् ॥ १८ ६२॥
Anvaya:
हे भारत! (त्वं) तम् एव सर्व भावेन शरणम् गच्छ । तत् प्रसादात् पराम् शान्तिम् शाश्वतम् स्थानम् (च) प्राप्स्यसि ।
VERSE 18.63
इति
ते ज्ञानम् आख्यातम् गुह्यात्
गुह्यतरं मया ।
विमृश्य
एतत् अशेषेण यथा इच्छसि तथा
कुरु ॥ १८ ६३॥
Aphorism
You possess wisdom. I have revealed secrets deeper than secrecy itself; having considered this fully, act as you wish.
Notes:
Secret: Profound.
Act as you wish: It is clear that the Lord does not intend to command Arjuna to act, because all living beings must face the consequences of their actions in this life or the next. If an action were performed directly under the Lord's command, the Lord would have to take responsibility for it rather than the soul.
The scriptures show what is right, but it is up to the individual to accept or reject it.
In Karma-yoga, devotion and surrender to the Lord are essential.
Meaning
इति — thus; ते — you; ज्ञानम् — wisdom; आख्यातम् — declared; गुह्यात् — than the secret; गुह्यतरं — more secret; मया — by me; विमृश्य — having thought; एतत् — this; अशेषेण — without remainder; यथा — as; इच्छसि — (you) wish; तथा — so; कुरु — do.
With sandhi:
इति
ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं
मया ।
विमृश्यैतदशेषेण
यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १८ ६३॥
Anvaya:
इति गुह्यात् गुह्यतरं ज्ञानम् मया ते आख्यातम्, एतत् अशेषेण विमृश्य, यथा इच्छसि तथा कुरु ।
VERSE 18.64
सर्व
गुह्यतमम् भूयः शृणु मे परमम्
वचः ।
इष्टः
असि मे दृढम् इति ततः वक्ष्यामि
ते हितम् ॥ १८ ६४॥
Aphorism
Listen once more to My highest word, the deepest of all secrets. Because you are dearly loved by Me and well-established in faith, I will speak for your good.
Note:
Again: This has been previously declared.
Secret: profound;
My
beloved: (Krishna and Arjuna) had been
lifelong friends.
Meaning
सर्व — all; गुह्यतमम् — than most secret; भूयः — again; शृणु — listen; मे — my; परमम् — highest; वचः — word; इष्टः — beloved; असि — (you) are; मे — of me; दृढम् — strongly; इति — thus; ततः — then; वक्ष्यामि — (I) will speak;
ते — you; हितम् — benefit.
With sandhi:
सर्वगुह्यतमं
भूयः शृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽसि
मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते
हितम् ॥ १८ ६४॥
Anvaya:
सर्व गुह्यतमम् परमम् वचः मे भूयः शृणु । मे दृढम् इष्टः असि, इति ततः ते हितम् वक्ष्यामि ।
VERSE 18.65
मत्
मनाः भव मत् भक्तः मत् याजी
माम् नमस्कुरु ।
माम्
एव एष्यसि सत्यम् ते प्रतिजाने
प्रियः असि मे ॥ १८ ६५॥
Aphorism
ix your mind on Me, be devoted to Me, sacrifice to Me, and bow down before Me; thus you shall come to Me. Truly, I promise you this, for you are dear to Me.
Notes:
The path of Karma-yoga is intended for all aspiring devotees, not just for Arjuna. A devotee must have unwavering faith in the Lord’s promise and view Him as the highest and sole refuge. This teaching applies equally to those on the path of renunciation (Jnana-yoga), as Krishna affirms in the following verse
Meaning
मत् — on me; मनाः — mind (fixed); भव — be; मत् — my; भक्तः — devotee; मत् — to me; याजी — sacrifice; माम् — me; नमस्कुरु — salute; माम् — to me; एव — indeed; एष्यसि — (you) shall come; सत्यम् — truth; ते — to you;
प्रतिजाने — (I) promise; प्रियः — dear; असि — (you) are; मे — of me;
With sandhi:
मन्मना
भव मद्भक्तो मद्याजी मां
नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि
सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि
मे ॥ १८ ६५॥
Anvaya:
मत् मनाः, मत् भक्तः, मत् याजी (च) भव, माम् नमस्कुरु (एवं कृत्वा त्वं) माम् एव एष्यसि । (इति) ते सत्यम् प्रतिजाने, (यतः त्वं) मे प्रियः असि ।
VERSE 18.66
सर्व
धर्मान् परित्यज्य माम् एकम्
शरणम् व्रज ।
अहम्
त्वा सर्व पापेभ्यः मोक्ष्ययिष्यामि
मा शुचः ॥ १८ ६६॥
Aphorism
Abandoning all duties, take refuge in Me alone; do not grieve, for I shall liberate you from all sins.
Notes:
All duties: "All duties" here encompasses both righteous and unrighteous actions, as well as actions prescribed or forbidden by the scriptures. Both righteous and unrighteous actions produce karmic bondage, which is incompatible with the ultimate liberation sought here.
All sins: Sins are incurred by neglecting prescribed duties and performing actions forbidden in the scriptures. A devotee should recognize that the Lord's Maya creates the dualistic illusion of good and evil, pleasure and pain, leading human beings to accept one and reject the other.
Shankara’s View: The Gita commentator Adi Shankara holds that supreme liberation is attained only through the Knowledge of Brahman (Jnana), not by performing action (Karma). However, performing unselfish service dedicated to the Lord purifies the mind, leading to this essential knowledge. Steadfast devotion to Knowledge cannot be combined directly with action (Karma-Sannyasa).
The Supreme Teaching: Throughout the dialogue, the Lord urges Arjuna to keep his mind fixed on Him while performing his duty as a Kshatriya to fight. At this climax, however, the Lord reveals the ultimate teaching: Arjuna may transcend his kula-dharma (caste or social duty) and completely surrender to Him alone. This represents the pinnacle of the Gita's message.
Qualifications for Transmission: With this verse, the core teachings of the Gita come to a close. The Lord then outlines the qualifications for sharing and receiving this sacred wisdom (Verse 18.67).
Meaning
सर्व — all; धर्मान् — duties; परित्यज्य — having abandoned; माम् — to me; एकम् — one; शरणम् — refuge; व्रज — come speedily; अहम् — I; त्वा — you; सर्व — all; पापेभ्यः — from sins; मोक्ष्ययिष्यामि — will liberate; मा — not; शुचः — grieve.
With sandhi:
सर्वधर्मान्परित्यज्य
मामेकं शरणं व्रज ।
अहं
त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्ष्ययिष्यामि
मा शुचः ॥ १८ ६६॥
Anvaya:
(त्वं) सर्व धर्मान् परित्यज्य माम् एकम् शरणम् व्रज , अहम् त्वा सर्व पापेभ्यः मोक्ष्ययिष्यामि, (त्वं) मा शुचः ।
VERSE 18.67
इदम्
ते न अतपस्काय न अभक्ताय कदाचन
।
न
च अशुश्रूषवे वाच्यम् न च माम्
यः अभ्यसूयति ॥ १८ ६७॥
Aphorism
You must never speak of this to one who lacks austerity, who is without devotion, who has no desire to listen, or who speaks ill of Me.
Notes:
Now the Lord begins to describe who is eligible to receive the knowledge of the Gita (adhikāri) and who is not.
The teachings of the Gita should not be imparted to the following individuals:
One who lacks austerity in life.One who lacks devotion to the Lord and the spiritual teacher (guru).
One who has no desire or eagerness to listen to the Gita.
One who speaks ill of the Lord—who views Him as a mere ordinary human being and fails to recognize His divine nature.One who has no desire or eagerness to listen to the Gita.
One who speaks ill of the Lord—who views Him as a mere ordinary human being and fails to recognize His divine nature.
Meaning
इदम् — thus; ते — of you; न — not; अतपस्काय — one who is not austere; न — not; अभक्ताय — without devotion; कदाचन — at any time; न — not; च — and; अशुश्रूषवे — one who is not willing to listen; वाच्यम् — to be spoken; न — not; च — and; माम् — me; यः — who; अभ्यसूयति — one who finds fault.
With sandhi:
इदं
ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन
।
न
चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां
योऽभ्यसूयति ॥ १८ ६७॥
Anvaya:
इदम् ते न अतपस्काय, (च) न अभक्ताय, न च अशुश्रूषवे, न च यः माम् अभ्यसूयति (तस्मै) कदाचन वाच्यम् ।
VERSE 18.68
यः इदम् परमम् गुह्यम् मत् भक्तेषु अभिधास्यति ।
भक्तिम् मयि पराम् कृत्वा माम् एव एष्यति असंशयः ॥ १८ ६८॥
Aphorism
Whoever teaches this supreme secret to My devotees, having offered the highest devotion to Me, shall come to Me without a doubt.
Notes:
Supreme Secret: This refers to the profound subject matter of the Bhagavad Gita.
Qualification of the Teacher: The teacher must maintain the conviction that sharing these teachings is a direct act of service to the Lord. Crucially, both the teacher and the student of the Gita must possess unwavering devotion. To emphasize the spiritual merit of teaching the Gita, the Lord declares that the teacher will ultimately attain Him through this service.
Devotion across Spiritual Paths: Devotion and bhakti (love of God) are synonymous. The scriptures affirm that bhakti is essential for liberation, whether one follows the path of action (Karma-yoga) or knowledge (Jnana-yoga). Furthermore, devotion to a personal God (Ishvara) is universally acknowledged to be more accessible than meditation on the unmanifest, impersonal Brahman.
Shankara’s Perspective on Bhakti: Even Adi Shankara, the foremost non-dualist, underscores the necessity of devotion. In verse 31 of the Vivekachudamani, he states:
"Among all means for liberation, devotion (bhakti) holds the supreme place. The continuous search for one’s true nature is said to be devotion."
This definition integrates seamlessly into the Advaita (non-dualist) framework.
Historical & Devotional Legacy: From around the 6th to 9th centuries CE, the Bhakti movement surged across Southern India. The Alvars (devotees of Vishnu) and Nayanars (devotees of Shiva) composed thousands of emotionally resonant Tamil verses—later venerated as the Tamil Vedas—capable of melting hearts and drawing souls closer to the Divine. A primary text detailing these lives, the Periya Puranam, deeply influenced Ramana Maharshi, one of the 20th century's greatest sages. Reading it at age sixteen ignited the spiritual fervor that led directly to his renunciation and enlightenment.
Shankara’s Legacy of Personal Devotion: This legacy of personal devotion cannot be overlooked. According to tradition, Shankara visited and established numerous temples, authored dozens of stotras (hymns) dedicated to various deities, and founded four mathas (monasteries), each centered on a personal form of God.
Conclusion: Bhakti-yoga is fully compatible with—and essential to—both the path of action (Karma-yoga) and the path of knowledge (Jnana-yoga).
Meaning
यः — who; इदम् — this; परमम् — highest; गुह्यम् — secret; मत् — my; भक्तेषु — among devotees; अभिधास्यति — shall declare; भक्तिम् — devotion; मयि — for me; पराम् — highest; कृत्वा — having done; माम् — to me; एव — indeed; एष्यति — shall come; असंशयः — no doubt.
य
इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति
।
भक्तिं
मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः
॥ १८ ६८॥
Anvaya:
यः इदम् परमम् गुह्यम् (ज्ञानं) मत् भक्तेषु अभिधास्यति, (सः) मयि पराम् भक्तिम् कृत्वा, असंशयः (सन्) माम् एव एष्यति ।
VERSE 18.69
न
च तस्मात् मनुष्येषु कश्चित्
मे प्रिय कृत्तमः ।
भविता
न च मे तस्मात् अन्यः प्रियतरः
भुवि ॥ १८ ६९॥
Aphorism
There is no one among human beings who does more loving service to Me than he, nor shall there ever be anyone on earth more dear to Me than he.
Note:
He: The teacher who explains the teachings of the Gita to the Lord’s devotees.
Meaning
न — not; च — and; तस्मात् — than; मनुष्येषु — among men; कश्चित् — any one; मे — of me; प्रिय — dear; कृत्तमः — well doing; भविता — will be; न — not; च — and; मे — of me; तस्मात् — than; अन्यः — another; प्रियतरः — dearer; भुवि — in the earth.
With sandhi:
न
च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे
प्रियकृत्तमः ।
भविता
न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो
भुवि ॥ १८ ६९॥
Anvaya:
मनुष्येषु च कश्चित् तस्मात् प्रिय कृत्तमः मे न (अस्ति); तस्मात् अन्यः भुवि प्रियतरः च मे न भविता ।
VERSE 18.70
अध्येष्यते
च यः इमम् धर्म्यम् संवादम्
आवयोः ।
ज्ञान
यज्ञेन तेन अहम् इष्टः स्याम्
इति मे मतिः ॥ १८ ७०॥
Aphorism
And whoever studies this sacred dialogue of ours worships Me through the sacrifice of knowledge (Jnana-Yajna). Such is My resolve.
Notes:
Knowledge as a Sacrifice (Jnana-Yajna): Various forms of sacrifice (yajna) are described in Chapter 4 of the Bhagavad Gita. In Chapter 4, Verse 33, Krishna declares that the sacrifice of knowledge is superior to any material sacrifice ("Better than the sacrifice of material possessions is the sacrifice of knowledge").
According to scriptural commentary, spiritual practices (yajnäs or japas) are categorized into four levels of subtle refinement:
Vidhi-Yajna (Ritual Sacrifice): Performed externally with physical offerings and prescribed rules.
Vaikhari / Loud Japa: Vocal prayer or mantra repetition uttered audibly.
Upamsu Japa: Prayer uttered softly or in a low whisper.
Manasa Japa: Internal prayer offered purely within the mind.
Jnana-Yajna (the sacrifice of wisdom) falls under the category of Manasa (mental) offerings, making it the highest form of worship.
Thus, the study and contemplation of the Bhagavad Gita (Gita-Shastra) itself is extolled as a noble Jnana-Yajna.
Meaning
अध्येष्यते — shall
study; च — and; यः — who; इमम् — this; धर्म्यम् — sacred;
संवादम् — dialogue; आवयोः — of
us (two); ज्ञान — wisdom; यज्ञेन — by
the sacrifice; तेन — by
him; अहम् — I; इष्टः — worshipped; स्याम् — may
be;
इति — thus; मे — my; मतिः — opinion.
With sandhi:
अध्येष्यते
च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः
।
ज्ञानयज्ञेन
तेनाहमिष्टः स्यामिति मे
मतिः ॥ १८ ७०॥
Anvaya:
यः च आवयोः इमम् धर्म्यम् संवादम् अध्येष्यते, तेन ज्ञान यज्ञेन अहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ।
VERSE 18.71
श्रद्धावान्
अनसूयः च शृणुयात् अपि यः नरः
।
सः
अपि मुक्तः शुभान् लोकान्
प्राप्नुयात् पुण्य कर्मणाम्
॥ १८ ७१॥
Aphorism
And one who merely listens with full faith and without complaining goes to the radiant world of the righteous.
Note:
Merely listens: If a man who merely listens gets so many merits, much more will be the one who understands the teachings and follows them perfectly.
World of the righteous: Heaven for the people who have led an exemplary life.
Meaning
श्रद्धावान् — with
full faith; अनसूयः — without
complaining; च — and;
शृणुयात् — may
hear; अपि — also; यः — who; नरः — man; सः — he;
अपि — also; मुक्तः — liberayed; शुभान् — radiant; लोकान् — worlds;
प्राप्नुयात् — may
obtain; पुण्य — meritorious; र्मणाम् — actions.
With sandhi:
श्रद्धावाननसूयश्च
शृणुयादपि यो नरः ।
सोऽपि
मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्
॥ १८ ७१॥
Anvaya:
श्रद्धावान् अनसूयः च यः नरः (इदं) शृणुयात् अपि सः मुक्तः (सन्) पुण्य कर्मणाम् शुभान् लोकान् अपि प्राप्नुयात् ।
VERSE 18.72
कच्चित्
एतत् श्रुतम् पार्थ त्वया
एकाग्रेण चेतसा ।
कच्चित्
अज्ञान सम्मोहः प्रनष्टः ते
धनञ्जय ॥ १८ ७२॥
Aphorism
Have you heard this with single-minded focus, O Partha? Has your delusion born of ignorance been dispelled, O Dhananjaya?
Notes:
The Lord now checks to ensure that Arjuna has fully grasped His teachings. Had Arjuna failed to understand, Krishna would have sought another way to convey them. This highlights a fundamental principle of pedagogy: a teacher's ultimate responsibility is to ensure that the student genuinely understands the lesson
Meaning
कच्चित् — whether; एतत् — this; श्रुतम् — heard; पार्थ — O Partha; त्वया — by you; एकाग्रेण — one-pointed; चेतसा — by mind; कच्चित् — whether; अज्ञान — of ignorance; सम्मोहः — delusion; प्रनष्टः — destroyed; ते — they; धनञ्जय — ODananjaya.
With sandhi:
कच्चिदेतच्छ्रुतं
पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा
।
कच्चिदज्ञानसम्मोहः
प्रनष्टस्ते धनञ्जय ॥ १८ ७२॥
Anvaya:
हे पार्थ! त्वया एतत् एकाग्रेण चेतसा श्रुतम् कच्चित्? हे धनञ्जय! ते अज्ञान सम्मोहः प्रनष्टः कच्चित्?
VERSE 18.73
अर्जुनः
उवाच ।
नष्टः
मोहः स्मृतिः लब्धा त्वत्
प्रसादात् मया अच्युत ।
स्थितः
अस्मि गत सन्देहः करिष्ये
वचनम् तव ॥ १८ ७३॥
Aphorism
Arjuna said: My delusion is dispelled. By your grace, O Infallible One, I have regained my memory. My doubts are gone, and I stand firm. I shall act according to your word.
Notes:
Memory: The awakening of knowledge regarding the true nature of the Self.
Delusion: Beginningless ignorance, which is the root cause of samsara (the cycle of birth and death).
Significance: This verse shows that the teaching of the Gita has fulfilled its ultimate purpose. By destroying ignorance and restoring knowledge of the Self, it provides the two essential prerequisites for liberation.
Meaning
अर्जुनः
उवाच — Arjuna
said;
नष्टः — destroyed; मोहः — delusion; स्मृतिः — memory; लब्धा — having
obtained; त्वत् — of
you; प्रसादात् — grace; मया — by
me; अच्युत — O Achyuta; स्थितः — firm; अस्मि — (I)
am; गत — gone; सन्देहः — doubt;
करिष्ये — (I)
will do; वचनम् — word; तव — your.
With sandhi:
नष्टो
मोहः स्मृतिर्लब्धा
त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि
गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव
॥ १८ ७३॥
Anvaya:
हे अच्युत! त्वत् प्रसादात् (मे) मोहः नष्टः, मया स्मृतिः लब्धा, (अहं) गत सन्देहः स्थितः अस्मि, (इदानीं) तव वचनम् करिष्ये ।
VERSE 18.74
सञ्जयः
उवाच ।
इति
अहम् वासुदेवस्य पार्थस्य
च महात्मनः ।
संवादम्
इमम् अश्रौषम् अद्भुतम् रोम
हर्षणम् ॥ १८ ७४॥
Aphorism
Sanjaya said: Thus have I heard this wondrous dialogue between two great souls, Lord Krishna and Arjuna, causing my hair to stand on end with ecstasy.
Note:
Sanjaya says this to the blind king Dhritarashtra. Sanjaya is the reporter of events happening on the battlefield.
Vasudeva: Lord Krishna.
Partha: Arjuna.
Dialogue: Entire Gita.
Meaning
सञ्जयः
उवाच — Sanjaya
said;
इति — thus; अहम् — I; वासुदेवस्य — of
Vasudeva; पार्थस्य — of
Partha;
च — and; महात्मनः — great
souls; संवादम् — dialogue; इमम् — this;
अश्रौषम् — heard; अद्भुतम् — marvellous; रोम
हर्षणम् — make
hair to stand on end;
With sandhi:
इत्यहं
वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः
।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं
रोमहर्षणम् ॥ १८ ७४॥
Anvaya:
इति अहम् वासुदेवस्य महात्मनः पार्थस्य च इमम् अद्भुतम् रोम हर्षणम् संवादम् अश्रौषम् ।
VERSE 18.75
व्यास
प्रसादात् श्रुतवान् एतत्
गुह्यम् अहम् परम् ।
योगम्
योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात्
कथयतः स्वयम् ॥ १८ ७५॥
Aphorism
By the grace of Vyasa, I have heard this supreme and most secret wisdom directly from Krishna, the Lord of Yoga, Himself, as He spoke it.
Notes:
The Grace of Vyasa: Sage Vyasa endowed Sanjaya with divine vision (divya-drishti), enabling him to perceive everything that transpired on the battlefield and report it directly to Dhritarashtra.
Yoga: The Gita is termed yoga because it expounds the direct communion and union of the individual self with the Supreme Self.
Meaning
व्यास — Vyasa; प्रसादात् — by the grace of; श्रुतवान् — heard; एतत् — this; गुह्यम् — secret; अहम् — I; परम् — highest; योगम् — yoga; योगेश्वरात् — from the Lord of yoga; कृष्णात् — from Krishna; साक्षात् — directly; कथयतः — spoke; स्वयम् — Himself;
With sandhi:
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं
परम् ।
योगं
योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः
स्वयम् ॥ १८ ७५॥
Anvaya:
व्यास प्रसादात् स्वयम् योगम् कथयतः योगेश्वरात् कृष्णात् एतत् परम् गुह्यम् अहम् साक्षात् श्रुतवान् ।
VERSE 18.76
राजन्
संस्मृत्य संस्मृत्य संवादम्
इमम् अद्भुतम् ।
केशव
अर्जुनयोः पुण्यम् हृष्यामि
च मुहुः मुहुः ॥ १८ ७६॥
Aphorism
O King, as I repeatedly recall this marvelous and sacred dialogue between Keshava and Arjuna, I rejoice again and again.
Note:
King: Dhritarashtra.
Keshava: Krishna, ‘one who has beautiful long hair’.
Meaning
राजन् — O King; संस्मृत्य — having
remembered; संस्मृत्य — having
remembered; संवादम् — dialogue; इमम् — this; अद्भुतम् — marvellous;
केशव — Keshava; अर्जुनयोः — Arjuna; पुण्यम् — holy; हृष्यामि — (I)
rejoice;
च — and; मुहुः — again; मुहुः — again.
With sandhi:
राजन्संस्मृत्य
संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्
।
केशवार्जुनयोः
पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः
॥ १८ ७६॥
Anvaya:
हे राजन्! (अहं) केशव अर्जुनयोः इमम् पुण्यम् अद्भुतम् च संवादम् संस्मृत्य संस्मृत्य मुहुः मुहुः हृष्यामि ।
VERSE 18.77
तत्
च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपम्
अति अद्भुतम् हरेः ।
विस्मयः
मे महान् राजन् हृष्यामि च
पुनः पुनः ॥ १८ ७७॥
Aphorism
O King, as I repeatedly recall that most wondrous form of Lord Krishna, my astonishment grows more and more, and I rejoice again and again.
Note:
Form: Universal form, described in chapter 11.
Meaning
तत् — that; च — and; संस्मृत्य — having remembered; संस्मृत्य — having remembered; रूपम् — form; अति — very; अद्भुतम् — wonderful; हरेः — of Hari; विस्मयः — astonishment; मे — my; महान् — great; राजन् — O King; हृष्यामि — (I) rejoice; च — and; पुनः — again; पुनः — again.
With sandhi:
तच्च
संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं
हरेः ।
विस्मयो
मे महान् राजन्हृष्यामि च
पुनः पुनः ॥ १८ ७७॥
Anvaya:
हे राजन्! हरेः तत् च अति अद्भुतम् रूपम् संस्मृत्य संस्मृत्य मे महान् विस्मयः (भवति), (अहं) पुनः पुनः हृष्यामि च ।
VERSE 18.78
यत्र
योगेश्वरः कृष्णः यत्र पार्थः
धनुर्धरः ।
तत्र
श्रीः विजयः भूतिः ध्रुवा
नीतिः मतिः मम ॥ १८ ७८॥
Aphorism
Wherever there is Krishna, the Lord of Yoga, and wherever there is Arjuna, the wielder of the bow, there will unceasingly be prosperity, victory, moral order, and abiding fortune. Such is my conviction.
Note:
Bearer
of the bow: Arjuna. The name of his bow was Gandiva.
Wherever: on that side on which.
There: On the side of Pandavas, there will be the victory.
Meaning
यत्र — where; योगेश्वरः — the
lord of yoga; कृष्णः — Krishna; यत्र — where;
पार्थः — Partha; धनुर्धरः — bearer
of the bow; तत्र — there; श्रीः — prosperity;
विजयः — victory; भूतिः — happiness; ध्रुवा — firm; नीतिः — justice; मतिः — opinion; मम — my.
With sandhi:
यत्र
योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो
धनुर्धरः ।
तत्र
श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा
नीतिर्मतिर्मम ॥ १८ ७८॥
Anvaya:
यत्र योगेश्वरः कृष्णः यत्र धनुर्धरः पार्थः, तत्र श्रीः, विजयः, भूतिः, ध्रुवा नीतिः (च इति)
मम मतिः (अस्ति) ।
Enf of Bhagavad Gita
ॐ
तत् सत् इति श्रीमत् भगवत्
गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्म
विद्यायाम् योग शास्त्रे
श्रीकृष्ण अर्जुन संवादे
मोक्ष
संन्यास योगः नाम अष्टादशः
अध्यायः ॥ १८॥
Thus, in the Blessed Gita, the Essence of the Upanishads, the Science of Brahman, and the Scripture of Yoga, the dialogue between Sri Krishna and Arjuna ends the eighteenth chapter, entitled THE YOGA OF LIBERATION BY RENUNCIATION.
Please report corrections to shivoham101b@gmail.com
Comments
Post a Comment
All comments are welcome but any comment to promote any URL is not permitted.