Bhagavad Gita Chapter 15
CHAPTER 15
अथ पञ्चदशः अध्यायः । पुरुषोत्तम योगः ।
Now Chapter fifteen – THE WAY TO THE SUPREME SELF.
VERSE 15.1
श्रीभगवान् उवाच ।
ऊर्ध्व मूलम् अधः शाखम् अश्वत्थम् प्राहुः अव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यः तम् वेद सः वेदवित् ॥ १५ १॥
Aphorism
The Blessed Lord said: There is said to be an imperishable Aśvattha tree whose roots grow upward and whose branches extend downward, and whose leaves are the Vedas. One who knows this tree is a knower of the Vedas.
Note:
The Cosmic Tree (Aśvattha): The phenomenal world of samsāra is compared to an Aśvattha tree that is eternal yet changes every moment.
Roots Above: Its supreme root is Saguna Brahman (or the unmanifested Avyakta with Māyā), situated high above as the eternal first cause.
Branches and Parts: Its lower-extending branches represent cosmic principles like the intellect (mahat), ego (ahaṅkāra), and subtle elements, while the Vedas act as its protecting leaves, sustaining the tree through teachings of duty, merit, and demerit.
Liberation: Individuals can cut down this illusory tree of perpetual birth and death only for themselves—not the world at large—using the sharp sword of Self-knowledge to attain supreme liberation from which there is no return.
Meaning
श्रीभगवान् उवाच — the Lord said; ऊर्ध्व मूलम् — with roots above; अधः — downwards; शाखम् — branches; अश्वत्थम् — a banyan tree; प्राहुः — is said; अव्ययम् — indestructible; छन्दांसि — the Vedic hymns; यस्य — of which; पर्णानि — the leaves; यः — who; तम् — that; वेद — knows; सः — he; वेदवित् — the knower ofthe Vedas.
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं
प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि
यस्य पर्णानि यस्तं वेद स
वेदवित् ॥ १५ १॥
Anvaya:
छन्दांसि यस्य पर्णानि (सन्ति तं) अश्वत्थम् ऊर्ध्व मूलम् अधः शाखम् अव्ययम् प्राहुः । यः तम् वेद, सः वेदवित् (इति उच्यते)।
VERSE 15.2
अधः च ऊर्ध्वम् प्रसृताः तस्य शाखाः
गुण प्रवृद्धाः विषय प्रवालाः ।
अधः च मूलानि अनुसन्ततानि
कर्म अनुबन्धीनि मनुष्य लोके ॥ १५ २॥
Aphorism
The branches of this tree extend downward and upward, nourished by the three modes of material nature;
 |
| Roots down |
Note:
The Lord continues with the description of the cosmic tree in order to create in the aspirant intense dispassion leading to love and knowledge of the Lord.
This verse uses the metaphor of an inverted banyan tree to describe material existence as a self-sustaining illusion that binds the soul.
Branches: Represent diverse species across higher and lower realms, navigated via karma.
Nourishment: Sustained by the three modes of material nature (gunas).
Twigs: Sensory objects (form, sound, taste, etc.) that stimulate worldly desires.
Secondary Roots: Human actions (karma) that anchor the soul deeper into material bondage, requiring detachment to cut free.
अधः — below; च — and; ऊर्ध्वम् — above; प्रसृताः — extended; तस्य — its; शाखाः — branches; गुण — by the modes; प्रवृद्धाः — nourished; विषय — objects of the senses; प्रवालाः — sprouts; अधः — below; च — and; मूलानि — the roots; अनुसन्ततानि — spread into many branches; कर्म — action; अनुबन्धीनि — bound; मनुष्य लोके — in the world of humans.
With sandhi:
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ १५ २॥
Anvaya:
तस्य शाखाः अधः ऊर्ध्वम् च प्रसृताः गुण प्रवृद्धाः विषय प्रवालाः मनुष्य लोके अधः कर्म अनुबन्धीनि मूलानि अनुसन्ततानि च ।
VERSE 15. 3
न रूपम् अस्य इह तथा उपलभ्यते
न अन्तः न च आदिः न च सम्प्रतिष्ठा ।
अश्वत्थम् एनम् सुविरूढ मूलम्
असङ्ग शस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ १५ ३॥
Aphorism
Its true form cannot be perceived in this world, nor can its beginning, its end, or its foundation.
Note:
The sentence is completed in the next verse.
The illusory, dream-like nature of material existence makes its beginning, end, and middle imperceptible through sensory experience. Because its roots, latent desires (vāsanās), and past actions perpetually sustain one another, this firmly rooted tree of samsāra can only be destroyed and uprooted through intense renunciation, discrimination, and the strong weapon of non-attachment.
Meaning
न — not; रूपम् — the form; अस्य — of this (tree); इह — here; तथा — so; उपलभ्यते — is obtained; न — not; अन्तः — end; न — not; च — and; आदिः — beginning; न — not; च — and; सम्प्रतिष्ठा — the foundation; अश्वत्थम् — banyan tree; एनम् — this; सु विरूढ — well-grown; मूलम् — roots; असङ्ग — non-attachment; शस्त्रेण — by the weapon; दृढेन — strong; छित्त्वा — cutting.
With sandhi:
न
रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो
न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं
सुविरूढमूलं असङ्गशस्त्रेण
दृढेन छित्त्वा ॥ १५ ३॥
Anvaya:
अस्य रूपम् इह न उपलभ्यते। तथा न आदिः न अन्तः च, न सम्प्रतिष्ठा च। एनम् सुविरूढ मूलम् अश्वत्थम् दृढेन असङ्ग शस्त्रेण छित्त्वा ।
VERSE 15. 4
ततः पदम् तत् परिमार्गितव्यं
यस्मिन् गताः न निवर्तन्ति भूयः ।
तम् एव च आद्यम् पुरुषम् प्रपद्ये ।
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ १५ ४॥
Aphorism
Thereafter, one must seek that supreme goal from which, having gone, one never returns to this material world.
Notes:
After cutting down the illusion of material existence through detachment, a seeker must focus entirely on attaining the Supreme Being. This ultimate spiritual destination breaks the cycle of rebirth, and it is reached by surrendering to the primordial source from whom all creation and cosmic activity flow.
Meaning
ततः — then; पदम् — foot (stepping-place); तत् — that; परिमार्गितव्यं — has to be sought; यस्मिन् — in which; गताः — gone; न — not; निवर्तन्ति — they return; भूयः — again; तम् — to that; एव — even; च — and; आद्यम् — original; पुरुषम् — man; प्रपद्ये — go; यतः — when; प्रवृत्तिः — the beginning; प्रसृता — issued; पुराणी — ancient.
With sandhi:
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये । यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ १५ ४॥
Anvaya:
ततः यतः पुराणी प्रवृत्तिः प्रसृता तम् एव च आद्यम् पुरुषम् प्रपद्ये, (इति) तत् पदम् परिमार्गितव्यं, यस्मिन् गताः भूयः न निवर्तन्ति ।
VERSE 15.5
निर् मान मोहाः जित सङ्ग दोषाः
अध्यात्म नित्याः विनिवृत्त कामाः ।
द्वन्द्वैः विमुक्ताः सुख दुःख संज्ञैः
गच्छन्ति अमूढाः पदम् अव्ययं तत् ॥ १५ ५॥
Aphorism
Free from pride and delusion, having conquered the evil of attachment, ever dwelling in the Supreme Self, with desires completely turned away, and liberated from the dualities such as pleasure and pain, the undeluded reach that imperishable state.
Meaning
निर् — without; मान — pride; मोहाः — dellusion; जित — having conquered; सङ्ग — attachment; दोषाः — the faults; अध्यात्म — the inner self; नित्याः — permanently established in eternity; विनिवृत्त — departed; कामाः — desires; द्वन्द्वैः — from the dualities; विमुक्ताः — liberated; सुख दुःख — pleasure and pain; संज्ञैः — named; गच्छन्ति — go; अमूढाः — undeluded; पदम् — to the goal; अव्ययं — indestrctible; तत् — that.
With sandhi:
निर्मानमोहा
जितसङ्गदोषा
अध्यात्मनित्या
विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः
सुखदुःखसंज्ञैर्
गच्छन्त्यमूढाः
पदमव्ययं तत् ॥ १५ ५॥
Anvaya:
निर्मान मोहाः, जित सङ्गदोषाः, अध्यात्म नित्याः, विनिवृत्त कामाः, सुख दुःख संज्ञैः द्वन्द्वैः विमुक्ताः, अमूढाः, तत् अव्ययं पदम् गच्छन्ति ।
VERSE 15.6
न तत् भासयते सूर्यः न शशाङ्कः न पावकः ।
यत् गत्वा न निवर्तन्ते तत् धाम परमम् मम ॥ १५ ६॥
Aphorism
That supreme abode of Mine is not illumined by the sun, nor by the moon, nor by fire; having reached it, they do not return.
Note:
Never
return: Are not born again.
Supreme abode is self-luminous.
Meaning
न — not; तत् — that; भासयते — illuminates; सूर्यः — the sun; न — not; शशाङ्कः — the moon; न — not; पावकः — fire; यत् — to which;
गत्वा — having gone; न — not; निवर्तन्ते — return; तत् — that; धाम — abode;
परमम् — highest; मम — my;
With sandhi:
न
तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को
न पावकः ।
यद्गत्वा
न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम
॥ १५ ६॥
Anvaya:
न
सूर्यः, न
शशाङ्कः, न
पावकः तत् भासयते ।
यत्
गत्वा न निवर्तन्ते तत् मम
परमम् धाम ।
VERSE 15.7
मम एव अंशः जीव लोके जीव भूतः सनातनः ।
मनः षष्ठानि इन्द्रियाणि प्रकृति स्थानि कर्षति ॥ १५ ७॥
Aphorism
An eternal portion of the Supreme Self becomes the living soul (jīva) in the material world, struggling with material nature (Prakṛti) and pulling the mind and five senses toward worldly existence.
Note:
The individual soul (jīva) is an eternal aspect or reflection of the Supreme Lord, appearing separate only due to the limiting conditions (upādhis) of ignorance and the material body. Just like a reflection of the sun in water or the space contained within a jar, this limitation is temporary; when ignorance or the conditioning is removed, the soul merges back into the Supreme Self and never returns to material existence.
Meaning
मम — my; एव — even; अंशः — part; जीव लोके — in the world of living things; जीव भूतः — living entity; सनातनः — eternal; मनः — mind; षष्ठानि — the six; इन्द्रियाणि — senses; प्रकृति — Prakiriti; स्थानि — placed; कर्षति — draws.
With sandhi:
ममैवांशो
जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि
प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ १५
७॥
Anvaya:
(अस्मिन्) जीव लोके मम एव सनातनः अंशः जीव भूतः (अस्ति, सः) प्रकृति स्थानि मनः षष्ठानि इन्द्रियाणि कर्षति ।
VERSE 15.8
शरीरम् यत् अवाप्नोति यत् च अपि उत्क्रामति ईश्वरः ।
गृहीत्वा एतानि संयाति वायुः गन्धान् इव आशयात् ॥ १५ ८॥
Aphorism
When the embodied soul takes on a body or leaves it, it takes these senses and the mind along and departs, just as the wind carries fragrances from their sources.
Note:
The Lord: Refers to the individual soul (jīva) governing its body and senses, rather than the Supreme Lord (Brahman).
Takes up a body: Assumes a new physical form to reap the results of past karma.
Takes these: The mind and sense organs. When the physical body is cremated or buried at death, the subtle body—consisting of the mind and senses—accompanies the soul, much like the wind carries away fragrances. Upon rebirth, the soul enters a new body equipped with this subtle apparatus, while past memories are wiped clean.
Meaning
शरीरम् — body; यत् — which; अवाप्नोति — gets; यत् — which; च — and; अपि — also; उत्क्रामति — passes beyond; ईश्वरः — the lord; गृहीत्वा — having seized; एतानि — these; संयाति — goes; वायुः — wind; गन्धान् — smells; इव — like; आशयात् — from retreat.
With sandhi:
शरीरं
यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः
।
गृहीत्वैतानि
संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्
॥ १५ ८॥
Anvaya:
यत्
ईश्वरः शरीरम् अवाप्नोति, अपि
च यत् उत्क्रामति
वायुः
आशयात् गन्धान् इव, एतानि
गृहीत्वा संयाति ।
VERSE 15.9
श्रोत्रम् चक्षुः स्पर्शनम् च रसनम् घ्राणम् एव च ।
अधिष्ठाय मनः च अयम् विषयान् उपसेवते ॥ १५ ९॥
Aphorism
Presiding over the ear, the eye, the sense of touch, taste, and smell, as well as the mind, he enjoys the objects of the senses.
Meaning
श्रोत्रम् — ear; चक्षुः — eyes; स्पर्शनम् — the organ of touch (त्वग्) ; च — and; रसनम् — organ of taste(जिह्वा); घ्राणम् — organ of smell (नासिका); एव — also; च — and; अधिष्ठाय — presiding over; मनः — mind; च — also; अयम् — he; विषयान् — sense objects; उपसेवते — enjoys.
With sandhi:
श्रोत्रं
चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव
च ।
अधिष्ठाय
मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥
१५ ९॥
Anvaya:
अयम् (जीवः) श्रोत्रम्
चक्षुः स्पर्शनम् च, रसनम्
घ्राणम्
मनः च एव अधिष्ठाय विषयान्
उपसेवते ।
VERSE 15.10
उत्क्रामन्तम् स्थितम् वा अपि भुञ्जानम् वा गुण अन्वितम् ।
विमूढाः न अनुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञान चक्षुषः ॥ १५ १०॥
Aphorism
The deluded do not perceive him when he departs, nor when he stays in the body, nor when he experiences objects, nor while united with the gunas; but those who possess the eye of wisdom perceive him.
Note:
Deluded: Because their minds are occupied with a sense of material enjoyment.
United with gunas: When the soul experiences pleasure, pain, and delusion through the manifestation of the gunas.
Gunas: Qualities of material nature, which are three in number: the mode of goodness (sattva), the mode of passion (rajas), and the mode of ignorance/inertia (tamas).
Eye of wisdom: The insight acquired from scriptures and a spiritual teacher, aided by reflection and reason.
Meaning
उत्क्रामन्तम् — departing from the body; स्थितम् — staying in the body; वा — or; अपि — also either; भुञ्जानम् — enjoying; वा — or; गुण — modes;अन्वितम् — accompanied with; विमूढाः — the deluded; न — not; अनुपश्यन्ति — perceive; पश्यन्ति — see; ज्ञान — wisdom; चक्षुषः — the eyes.
With sandhi:
उत्क्रामन्तं
स्थितं वापि भुञ्जानं वा
गुणान्वितम् ।
विमूढा
नानुपश्यन्ति पश्यन्ति
ज्ञानचक्षुषः ॥ १५ १०॥
Anvaya:
उत्क्रामन्तम्
स्थितम् वा, भुञ्जानम्
गुण अन्वितम् वा अपि
विमूढाः
न अनुपश्यन्ति, ज्ञान
चक्षुषः पश्यन्ति
VERSE 15.11
यतन्तः योगिनः च एनम् पश्यन्ति आत्मनि अवस्थितम् ।
यतन्तः अपि अकृत आत्मानः न एनम् पश्यन्ति अचेतसः ॥ १५ ११॥
Aphorism
Striving yogis perceive him residing within themselves; but the unillumined, lacking self-control and wisdom, fail to perceive him even while striving.
Notes:
Yogis: Seekers who have acquired balance and poise through concentration and self-control (yoga).
Ignorant: Those who cannot discriminate between the real and the unreal because their minds are unpurified by austerity and self-control. Even the study of scriptures, aided by reason and reflection, will not be of much use to those whose minds lack purification.
Meaning
यतन्तः — striving; योगिनः — yogis; च — and; एनम् — this; पश्यन्ति — see; आत्मनि — in the self; अवस्थितम् — established; यतन्तः — striving; अपि — also; अकृत आत्मानः — unrealised Self; न — not; एनम् — this; पश्यन्ति — see; अचेतसः — mindless.
With sandhi:
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ १५ ११॥
Anvaya:
यतन्तः योगिनः आत्मनि अवस्थितम् एनम् पश्यन्ति, अचेतसः
अकृत आत्मानः च यतन्तः अपि एनम् न पश्यन्ति ।
VERSE 15.12
यत् आदित्य गतं तेजः जगत् भासयते अखिलम् ।
यत् चन्द्रमसि यत् च अग्नौ तत् तेजः विद्धि मामकम् ॥ १५ १२॥
Aphorism
The splendor of the sun, which illuminates the whole world, comes from Me, as well as the splendor of the moon and the splendor of fire—know that all these splendors emanate from Me.
Meaning
यत् — which; आदित्य — from the sun; गतं — gone; तेजः — splendor; जगत् — the world; भासयते — illuminates; अखिलम् — whole; यत् — which; चन्द्रमसि — in the moon; यत् — which; च — and; अग्नौ — in fire; तत् — that; तेजः — splendor; विद्धि — know; मामकम् — from Me.
With sandhi:
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १५ १२॥
Anvaya:
यत् आदित्य गतं तेजः अखिलम् जगत् भासयते, यत् च चन्द्रमसि,
यत् च अग्नौ (स्थितं अस्ति), तत् मामकम् तेजः (अस्ति इति त्वं) विद्धि ।
VERSE 15.13
गाम् आविश्य च भूतानि धारयामि अहम् ओजसा ।
पुष्णामि च ओषधीः सर्वाः सोमः भूत्वा रसात्मकः ॥ १५ १३॥
Aphorism
Entering the earth, I sustain all beings by My energy; and becoming the watery moon, I nourish all plants (or juices).
Notes:
Entered into the Earth: This does not mean that the Lord entered the Earth at a specific point in time after it came into existence; rather, it signifies that the Lord's energy pervades and sustains the Earth.
Moon: The moon is considered the repository of all saps (rasa) that nourish plants. Planting by the lunar cycle is an ancient practice used by various cultures throughout history to support crop production.
Meaning
गाम् — the earth; आविश्य — having entered; च — and; भूतानि — the beings; धारयामि — support; अहम् — I; ओजसा — by vitality; पुष्णामि — (I) nourish; च — and; ओषधीः — herbs; सर्वाः — all; सोमः — the moon; भूत्वा — having become; रसात्मकः — supplying the juice.
With sandhi:
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १५ १३॥
Anvaya:
अहम् च गाम् आविश्य भूतानि ओजसा धारयामि । रसात्मकः सोमः भूत्वा च सर्वाः ओषधीः पुष्णामि ।
VERSE 15.14
अहम् वैश्वानरः भूत्वा प्राणिनाम् देहम् आश्रितः ।
प्राण अपान सम आयुक्तः पचामि अन्नम् चतुर्विधम् ॥ १५ १४॥
Aphorism
Becoming the fire of life in the bodies of all living creatures, I unite with the vital breaths—prana and apana—to digest the four kinds of food.
Note:
Vaishvanara: The digestive fire in the stomach. Derived from vishva ("universe") and nara ("man"), it refers to the "Universal Being" or the cosmic presence within every individual. In the Rigveda, Vaishvanara is a primary epithet of Agni, the fire god.
Four Kinds of Food: Food categorized by how it is consumed:
Chewed (Chavya): Foods requiring mastication, like solid meals.
Sucked (Chosya): Foods extracted by suction, like sugarcane or fruit pulp.
Licked (Lehya): Semi-liquids or pastes, like honey, chutney, or jams.
Swallowed / Drunk (Peya): Liquids directly consumed without chewing, such as water, milk, or soups.
Meaning
अहम् — I; वैश्वानरः — Vaishvanara; भूत्वा — having become; प्राणिनाम् — of all living beings; देहम् — in the bodies; आश्रितः — sheltered in; प्राण — the in-breath; अपान — the out going breath; सम आयुक्तः — united with; पचामि — I cook; अन्नम् — food; चतुर्विधम् — of four kinds.
With sandhi:
अहं
वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां
देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः
पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १५
१४॥
Anvaya:
अहम्
प्राणिनाम् देहम् आश्रितः
प्राण अपान सम आयुक्तः
वैश्वानरः
भूत्वा चतुर्विधम् अन्नम्
पचामि ।
VERSE 15.15
सर्वस्य च अहम् हृदि सन्निविष्टः
मत्तः स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनम् च ।
वेदैः च सर्वैः अहम् एव वेद्यः
वेदान्त कृत् वेद वित् एव च अहम् ॥ १५ १५॥
Aphorism
I am seated in the hearts of all beings, and from Me come memory, knowledge, and their loss. Through all the Vedas, it is I who am to be known; indeed, I am the author of the Vedas and the knower of the Vedas.
Notes:
The Heart (Hridaya): Not the biological organ that pumps blood, but the spiritual seat of consciousness (Hridaya).
Alternative View: In standard Vedic commentaries (such as Shankara's bhashya on the Bhagavad Gita (15.15), "heart" (hridi) refers to the subtle inner instrument—the mind and intellect (Antahkarana)—where divine consciousness illuminates memory, knowledge, and reasoning.
Meaning
सर्वस्य — of all; च — and; अहम् — I; हृदि — in the heart; सन्निविष्टः — seated; मत्तः — from Me; स्मृतिः — memory; ज्ञानम् — wisdom; अपोहनम् — reasoning, absence; च — and; वेदैः — by theVedas; च — also; सर्वैः — all; अहम् — I; एव — even; वेद्यः — knowable; वेदान्त कृत् — the compiler of the Vedanta; वेद वित् — the knower of the Vedas; एव — even; च — and; अहम् — I.
With sandhi:
सर्वस्य
चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः
स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च ।
वेदैश्च
सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव
चाहम् ॥ १५ १५॥
Anvaya:
अहम्
सर्वस्य हृदि सन्निविष्टः, मत्तः
स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनम् च
अहम् च एव
सर्वैः
वेदैः वेद्यः, अहम्
एव च वेदान्त कृत् वेद वित्
च ।
VERSE 15.16
द्वौ इमौ पुरुषौ लोके क्षरः च अक्षरः एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थः अक्षरः उच्यते ॥ १५ १६॥
Aphorism
There are two kinds of beings (purushas) in this world: the perishable and the imperishable. The physical bodies of all living entities are perishable, while the unchanging soul within is called imperishable.
Note:
The Perishable (Kshara): Consists of all changing material forms, physical bodies, and the realm of matter.
The Imperishable (Akshara): Refers to the unchanging conscious Self (Atman) within all beings, which remains steadfast and unmoving (Kutastha) through every change of human experience.
Meaning
द्वौ — two; इमौ — in) this; पुरुषौ — (two) Purushas; लोके — in the world; क्षरः — destrctible; च — and; अक्षरः — indestrctible; एव — even; च — and; क्षरः — destrctible; सर्वाणि — all; भूतानि — beings; कूटस्थः — Supreme soul; अक्षरः — indestrctible; उच्यते — is said.
With sandhi:
पुरुषौ
लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः
सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर
उच्यते ॥ १५ १६॥
Anvaya:
(अस्मिन्) लोके
क्षरः अक्षरः च एव इमौ द्वौ
पुरुषौ,
सर्वाणि
भूतानि क्षरः, कूटस्थः
च अक्षरः उच्यते ।
VERSE 15.17
उत्तमः पुरुषः तु अन्यः परम् आत्मा इति उदाहृतः ।
यः लोक त्रयम् आविश्य बिभर्ति अव्ययः ईश्वरः ॥ १५ १७॥
Aphorism
Besides these two, there is a Supreme Being—called the Supreme Self (Paramatma)—the imperishable Lord who enters, pervades, and sustains the three worlds.
Note:
Sustains (Bibharti): The Supreme Lord is the ultimate maintainer and preserver of the universe.
Supreme Self (Paramatma): The Divine Spirit—transcending both individual bound souls and material nature.
Three Worlds (Loka-Traya):
Bhur (Bhūloka): The terrestrial/earthly realm.
Bhuvar (Bhuvarloka): The intermediate or atmospheric realm.
Svar (Svarloka): The celestial or heavenly realm.
Meaning
उत्तमः — the highest; पुरुषः — being; तु — but; अन्यः — another; परम् — the supreme; आत्मा — self; इति — thus; उदाहृतः — is said; यः — who; लोक — of the world; त्रयम् — three; आविश्य — having entered; बिभर्ति — sustains; अव्ययः — imperishable; ईश्वरः — the Lord.
With sandhi:
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १५ १७॥
Anvaya:
उत्तमः पुरुषः तु अन्यः, परम् आत्मा इति उदाहृतः यः अव्ययः ईश्वरः लोक त्रयम् आविश्य बिभर्ति ।
VERSE 15.18
यस्मात् क्षरम् अतीतः अहम् अक्षरात् अपि च उत्तमः ।
अतः अस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १५ १८॥
Aphorism
Because I surpass the perishable and am higher even than the imperishable, I am extolled in the world and in the Vedas as the Supreme Self.
Notes:
This verse is the climax of Chapter 15 (Purushottama Yoga). It resolves a fundamental question: Is God the physical world, the individual soul, or something else?
1. "I surpass the perishable (Kshara)." The perishable realm consists of all physical bodies, material matter, and objects in the universe subject to birth, decay, change, and death. The Supreme Self is not bound by physical form, time, or the laws of nature (Prakriti). The Supreme is completely transcendental to the temporary, changing universe.
2. "I am higher even than the imperishable (Akshara)." The imperishable refers to the unchanging, eternal aspect—the individual souls (Jivas) in their unmanifest or liberated state, as well as the unmanifest cause of matter. Even the unmanifest potential of the cosmos depends on the Supreme Self. The Supreme Reality is the sustainer and ruler of all souls.
3. "I am extolled in the world and in the Vedas as the Supreme Self (Purushottama)." The "Supreme Personality" or "Highest Self". Krishna notes that this identity isn't a new concept—it is acclaimed in both popular sacred tradition (लोके, the Smritis) and ultimate spiritual scriptures (वेदे, the Vedas and Upanishads).
Meaning
यस्मात् — because; क्षरम् — peridhsble; अतीतः — transcendental; अहम् — I; अक्षरात् — than the imperishable; अपि — also; च — and; उत्तमः — the best; अतः — therefore; अस्मि — I am; लोके — in the world; वेदे — in the Veda; च — and; प्रथितः — declared; पुरुषोत्तमः — as the Supreme Self.
With sandhi:
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि
चोत्तमः ।
अतोऽस्मि
लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः
॥ १५ १८॥
Anvaya:
यस्मात्
अहम् क्षरम् अतीतः, अक्षरात्
अपि च उत्तमः
अतः
लोके वेदे च पुरुषोत्तमः इति
प्रथितः अस्मि ।
VERSE 15.19
यः माम् एवम् असम्मूढः जानाति पुरुषोत्तमम् ।
सः सर्व वित् भजति माम् सर्व भावेन भारत ॥ १५ १९॥
Aphorism
He who is undeluded knows Me as the Supreme Person and thus knows all. He worships Me with his entire being, O descendant of Bharata.
Notes:
This Verse bridges the gap between Knowledge (Jnana) and Devotion (Bhakti). It teaches that complete, unclouded understanding of the Divine doesn't lead to cold detachment—it leads directly to wholehearted, loving alignment with the Supreme Being.
Undeluded (Asammoḍha): The "undeluded" person who has pierced through the veil of illusion (Maya). They no longer confuse the changing physical body (Kshara) or even individual egoic consciousness with the ultimate Divine Reality.
"Knows Me as the Supreme Person and thus knows all (Sarva-vit)": If you understand gold, you understand all gold ornaments; if you understand water, you understand every wave. By knowing Purushottama—the ultimate source and sustainer of the cosmos—one knows the underlying principle of all existence.
"He worships Me with his entire being (Sarva-bhāvena)": Sarva-bhāvena means devoted with every dimension of one's consciousness—intellect, emotion, action, and spirit. Knowledge (Jnana) naturally transforms into total devotion (Bhakti). When you realize the Supreme Reality is the ultimate source of all life and love, worship becomes a spontaneous, wholehearted state of living rather than a forced ritual.
Meaning
यः — who; माम् — me; एवम् — thus; असम्मूढः — undeluded; जानाति — knows; पुरुषोत्तमम् — the highest self; सः — he; सर्व वित् — all-knowing; भजति — worships; माम् — me; सर्व भावेन — in all respects; भारत — O! Bharata!
With sandhi:
यो
मामेवमसम्मूढो जानाति
पुरुषोत्तमम् ।
स
सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन
भारत॥ १५ १९॥
Anvaya:
हे
भारत! यः
असम्मूढः माम् पुरुषोत्तमम्
एवम् जानाति,
सः
सर्व वित् (भूत्वा) माम्
सर्व भावेन भजति ।
VERSE 15.20
इति गुह्यतमम् शास्त्रम् इदम् उक्तम् मया अनघ ।
एतत् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यः च भारत ॥ १५ २०॥
Aphorism
O sinless one, I have imparted this most profound teaching. By knowing it one becomes wise, O Bharata, and fulfills all his duties.
Note:
Anagha (अनघ): Sinless one / Faultless - Krishna's address to Arjuna, acknowledging his pure, open mind.
Guhyatamam (गुह्यतमम्): Most secret - The most profound spiritual truth, guarded from those without faith.
Śāstram (शास्त्रम्): Sacred teaching / Scripture - Refers specifically to the teaching of Chapter 15 (Purushottama Yoga).
Kṛta-kṛtyaḥ (कृतकृत्यः): One who has accomplished all duties, the ultimate purpose of human birth and spiritual striving.
Meaning
इति — thus; गुह्यतमम् — the most secret; शास्त्रम् — teaching; इदम् — this; उक्तम् — spoken; मया — by Me; अनघ — O sinless one; एतत् — this; बुद्ध्वा — having known; बुद्धिमान् — wise; स्यात् — may become; कृतकृत्यः — completed all his work; च — and; भारत — O Bharata.
With sandhi:
इति
गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं
मयानघ ।
एतद्बुद्ध्वा
बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च
भारत ॥ १५ २०॥
Anvaya:
हे
अनघ! इति
गुह्यतमम् इदम् शास्त्रम्
मया उक्तम्,
हे
भारत! एतत्
बुद्ध्वा (जीवः) बुद्धिमान्
कृतकृत्यः च स्यात् ।
End of Chapter
ॐ तत् सत् इति श्रीमत् भगवत् गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्म विद्यायाम् योग शास्त्रे श्रीकृष्ण अर्जुन संवादेपुरुषोत्तम योगो
नाम पञ्चदशः अध्यायः ॥ १५॥
Thus, in the Blessed Gita, the Essence of the Upanishads, the Science of Brahman, and the Scripture of Yoga, the dialogue between Sri Krishna and Arjuna ends with the fifteenth chapter, entitled THE WAY TO THE SUPREME SELF.
Please report corrections to shivoham101b@gmail.com
Comments
Post a Comment
All comments are welcome but any comment to promote any URL is not permitted.